Ana səhifə Qaydalar Haqqımızda Qeydiyyat Statistika
 
Menyu


Populyar xəbərlər

Sayğac


Bax: ŞƏSİYYƏTİN PSİLGİYSI (mühazirə mətni)
  • 0
ŞƏSİYYƏTİN PSİLGİYSI

1. Fərd, şəsiyyət və fərdiyyət nlyışlrı
2. Şəsiyyətin təşəkkülündə bilji və ssil millər
3. Şəsiyyətin strukturu
4. Şəxsiyyət və fəaliyyət

Insn nə dməkdir? Bu sul fəlsəfə, ntrplgiy, psilgiy və ssilgiy kimi bir ç lmlər cvb vrməyə çlışmışlr.
Insn hər şydən əvvəl bilji vrlıqdır və bilji təsnift görə Hm Spiens (ğıllı insn) növünə dildir. Bilji növ kimi üsusi bədən quruluşun və dməli, müəyyən ntmik-fizilji imknlr mlik lur. lə imknlr ki, nlr bu növün şəsiyyətə çvrilməsini mümkün dir. n görə də dmək lr ki, insn gələcəkdə şəsiyyətə çvrilə biləcək, ndngəlmə irsi imknlr mlik cnlı vrlıqdır. Insn öz təbiəti tibrilə bilji lduğu hld, mhiyyət tibrilə ssildır. Insnı fərqləndirən üsusiyyətlərdən biri ndn ibrətdir ki, , özünün subyktiv ləmində gdən prssləri dərk dir. Həm filgntik və həm də ntgntik inkişf prssində özünüdərktmə insnın inkişfının zirvəsini təşkil dir.
Insanı orqanizm, fərd və şəxsiyyət kontekstində xarakterizə etmək olar. Orqanizm anlayışı bioloji elmlər, şəxsiyyət anlayışı isə sosial elmlər kontekstində formalaşmışdır. Psixologiya insanı fərd və şəxsiyyət kimi öyrənir.
İnsanın bioloji varlıq kimi psixoloji keyfiyyətlərini fərd termini, sosial varlıq kimi psixoloji keyfiyyətlərini isə şəxsiyyət termini ilə ifadə edirlər.
Fərd insn nəslinin özünəməsus ümumi, spsifik cəhətləri özündə birləşdirən yrıc nümyəndəsidir. Dməli, fərd cəmiyyəti və ssil qrupu təşkil dən nümyəndələrdən biri kimi özünü göstərir. Fərd özünəməsus psilji üsusiyyətləri ln, hç kəsə şmyn təbii vrlıq dməkdir. Fərd həm bilji, həm ssil, həm də psii tərəflərə mlikdir. Yəni biz fərd ddikdə, bury ynicə dğulmuş körpəni, yşlı dmı və ğıldnkəm, lmntr vərdişləri blə mənimsəyə bilməyən ğılsızlrı d id də bilərik.
İnsan fərd kimi doğulur, cəmiyyətdə müəyyən sosial keyfiyyətlər kəsb edir və şəxsiyyətə çevrilir. Şəxsiyyət bioloji, sosial və psixoloji münasibətləri inteqrasiya edərək, fərdin özünəməxsus simasının yaranması prosesidir. Məhz bu ierarxik münasibətlər sistemi inteqrativ bir keyfiyyət kimi şəxsiyyəti səciyyələndirir (Prof. B.Əliyev). Şəsiyyət ddikdə, hər şydən əvvəl, fərdi bu və y digər cəmiyyətin üzvü kimi rktrizə dən ssil kyfiyyətlərin sistmi nəzərdə tutulur. , münsibət subyktinə, şüurlu fəliyyət subyktinə çvrilir. Yəni, şəsiyyət ncq şüur və mənlik şüurunun yrnmsı ilə birlikdə əmələ gəlir. Şəsiyyət yüksək düşüncəsi, öz hərəkət və dvrnışlrı üçün məsuliyyət hissini, şəsi ləyqətini və bşq yüksək mənəvi kyfiyyətləri özündə birləşdirən insndır. Şəsiyyət müstəqil, ssil, fəl ln dmdır. Əgər şəsiyyət öz mhiyyətinə görə ssildırs, mövcudluq üsulun görə fərddir.
Şəsiyyətə hnsı tərəfdən ynşsq görərik ki, şəsiyyət dmdır ki, nun bir sır psilji kyfiyyətləri lsun. nlrı şğıdkı kimi rktrizə də bilərik:
1. Şəsiyyət dmdır ki, bşqlrını qvryıb qiymətləndirməklə bərbər öz mənliyini də dərk dib qiymətləndirsin.
2. Şəsiyyət dmdır ki, mühitə ydın dərk lunmuş münsibəti lsun.
- Cəmiyyəti təşkil dən insnlr münsibəti;
- nu əhtə dən əşylr münsibəti;
- Əməyə münsibəti;
- Öz məninə münsibəti;
- dət ənənəyə münsibəti.
3. Şəsiyyət dmdır ki, özünün əqidəsi, sərvət myli vr.
4. Şəsiyyət fəl insndır. dm ki, cəmiyyəti dəyişə bilir, təkmilləşdirə bilir, özünü də təkmilləşdirir, özünə nəzrət dir.
Anadan təzəcə doğulmuş uşaq hələ şəxsiyyət deyil. O, ünsiyyət və fəaliyyət prosesində ictimai münasibətləri mənimsədikcə şəxsiyyətə çevrilir.
Fərdin cəmiyyətdə şəxsiyyət kimi inkişafı çoxcəhətlidir. Burada dialektik surətdə iki proses uzlaşır. Bir tərəfdən, şəxsiyyət ictimai münasibətlər sisteminə daha geniş daxil olur; onun insanlarla və ictimai həyatın müxtəlif sahələri ilə əlaqələri genişlənir və dərinləşir, məhz bunun sayəsində o, ictimai təcrübəyə yiyələnir, onu mənimsəyir, oz sərvətinə çevirir. Şəxsiyyətin inkişafının bu cəhəti onun ictimailəşməsi (sosializasiyası) kimi xarakterizə olunur. Digər tərəfdən, şəxsiyyət ictimai həyatın müxtəlif sahələrinə qovuşduqca, eyni zamanda daha çox müstəqillik, nisbi avtanomluq kəsb edir, yəni onun cəmiyyətdə inkişafının mühüm cəhətini fərdiləşmə prosesi təşkil edir.
Fərd şəsiyyətə çvrildikdə həm də fərdiyyət üsusiyyətlərini kəsb dir. Fərdiyyət və şəsiyyət nlyışlrı məzmunc qismən yındır. Blə ki, əgər fərdiyyət nlyışı insnın təkrrlunmz üsusiyyətlərini, rijinllığını ifdə dirsə, şəsiyyət nlyışı dh ç insn müstəqilliyini, əqidə möhkəmliyini, şəsi simsını, prinsipillığını, çətin vəziyyətlərdə sərbəst qərr qəbul tmək (ğlın çvikliyi) qbiliyyətini göstərir. Fərdiyyət ddikdə, bury rktr, tmprmnt, psii prsslərin cərəyntmə üsusiyyətləri, üstünlük təşkil dən hissələrin və fəliyyət mtivlərinin məcmuyu, frmlşmış qbiliyyətlər dildir.
Şəxsiyyətin təsirilə fərdin bütün xüsusiyyətləri inteqrasiyaya uğrayır, riyazi terminlə desək onlar hamısı şəxsiyyət adlanan ümumi məxrəcə gətirilir. Psixologiyada bu cəhəti təhlil etmək üçün inteqral (latınca inteqer bütöv deməkdir) fərdiyyət anlayışından istifadə olunur. İnsana bir fərd kimi xas olan xüsusiyyətlər şəxsiyyətin təsirilə yeni məzmun və forma kəsb edirlər.
Şəsiyyətin frmlşmsı hnsı millərə əsslnır? Şəsiyyətin frmlşmsı ddikdə, hər şydən əvvəl, təbii, bilji və ndngəlmə millərlə rici, yəni tərbiyənin, təlimin və ssil mühitin qrşılıqlı təsiri nəticəsində bş vrən inkişf prssi nəzərdə tutulur. Şəsiyyətin təşəkkülündə bilji və ssil millər məsələsi hələ də mübhisəli şəkildə qlır. Lkin məlumdur ki, insn bilji, təbii quruluş mlik ls d , tərii inkişfın məhsuludur. Insnın bütün psii prssləri ictimi millərin təsiri ilə şərtlənir.
Bu d məlumdur ki, şəsiyyətin mhiyyəti öz təbiəti tibrilə ictimidir və nun bütün psii ssə və kyfiyyətlərinin inkişf mənbəyi və yrdıcı fəllığı ssil mühitdə və cəmiyyətdədir. Lkin bütün bunlr hç də şəsiyyətin bilji, təbii vrlıq lduğunu inkr tmək dyildir. ydındır ki, insnın psii inkişfı üçün müvfiq təbii, bilji imknının lmsı d zəruridir. Insnın byni, sinir sistmi və s. lmlıdır. Insnın təbii ssələri psii inkişfın zəruri şərtini təşkil dir. Lkin bununl bərbər, təbii ssələr özlüyündə nə insnın rktrini, qbiliyyətlərini, nə də mrqlrını, əqidələrini, idllrını təyin tmir. Bynin quruluşu bir biljirqn kimi şəsiyyətin əssıdır. Şəsiyyətin bütün kyfiyyət və ssələri isə ictimi vrlığın məhsuludur. n görə də nrml byinə mlik uşq cəmiyyətin ricində böyüdülərsə, hç vt şəsiyyətə çvrilə bilməz. Insnın sinir sistmi ətrf ləmi dərk tmək üçün müəyyən ndngəlmə imknlr mlikdir. Lkin insnın müvfiq qbiliyyəti məhz fəliyyət prssində, ictimi həyt şəritində təlim tərbiyə nəticəsində frmlşır.
Psixologiya tarixinə nəzər salsaq şəxsiyyətin formalaşması sahəsində bir-birinin əksini təşkil edən iki nəzəriyyənin inkişafın endogen və ekzogen nəzəriyyəsinin mövcud olduğunu görərik.
Endogen (yunanca endon daxili, genes mənşə deməkdir) nəzəriyyələr şəxsiyyətin inkişafını bioloji amillərlə əlaqələndirərək irsiyyətin roluna xüsusi əhəmiyyət verir. Ekzogen nəzəriyyələrdə isə insan bir növ tabula rasaya (ağ lövhə) bənzədilir, şəxsiyyətin formalaşması ancaq sosial amillərin təsirilə izah olunur. Şəxsiyyətin sosializasiyası ilə bağlı müasir burjua nəzəriyyələrini də mahiyyət etibarilə ekzogen nəzəriyyələr sırasına aid etmək lazımdır.
Xarici ölkələrin müasir psixologiyasında insan şəxsiyyətində iki amilin bioloji və sosial amillərin təsirilə formalaşan iki başlıca yarımstrukturu ayırd edən nəzəriyyələr əsas yer tutur.
Şəsiyyət hqqınd bir sır nəzəriyyələr vrdır. Bu nəzəriyyələri fərqləndirən bşlıc cəhət ndn ibrətdir ki, bunlrın hç də hmısı bir bş şəsiyyətin psilji mhiyyətini müəyyənləşdirməyə yönəldilməyib. Psinlitik Z.Fryd qyd dir ki, şəsiyyət bir sistm kimi inkişfının knkrt hərəkətvrici mnizmlərinə mlikdir. , şəsiyyətin strukturunu müəyyənləşdirib. Frydə görə 3 instnsiy əss yr tutur:
1) İd ()
2) Eq (Mən)
3) Supr Eq (Super Mən)
Fryd blə hsb dirdi ki, şəsiyyətin inkişfının hərəkətvrici qüvvəsi, hər şydən əvvəl, libido, cinsi nrjidir. Frydin fikrincə, həyt kçirilməyən rzulr nvrz yrdır. , qyd dir ki, insn hç vt ğıldn bəl gəlmir, bəl rzudn gəlir. rzulrın çluğu ptlgiy yrdır. rzu və nun ödənilməməsi rsındkı uyğunsuzluq insnın əstələnməsinə səbəb lur. Bütün bunlrı əss götürən Frydin fikrincə, şəsiyyətin frmlşmsınd həmin tələbtlrın ödənilməsi şəsiyyətin nrml inkişfını təmin dir. Həmçinin qyd dirdi ki, qrunu qru ilə mülicə tmək lr.
Şəsiyyət hqqınd digər nəzəriyyə Pvlvun nəzəriyyəsidir. Bu nəzəriyyədə bign, psign və ssign lmntlərin sintzinin yrdılmsın cəhd dilir.
Rus ssilqu I.Kn blə hsb dir ki, şəsiyyət nlyışı çmənlıdır. Bir tərəfdən , fəliyyət subykti kimi knkrt fərdi, nun fərdi üsusiyyətləri (təkcə) ilə ssil rllrını (ümumi) vəhdəti ilə birlikdə göstərir. Digər tərəfdən şəsiyyət fərdin ssil üsusiyyəti kimi, nd cəmlənmiş ssil əhəmiyyət dşıyn müəyyən şəsin bşq dmlrl vsitəsiz və vsitəli qrşılıqlı təsir prssində yrnmış və öz növbəsində, nu əmək, idrk və ünsiyyət subykti dən üsusiyyətlərin tplusu kimi bş düşülür.
yrı-yrı dmlrın fəliyyətində, dvrnışınd uyğun cəhətlər vrdır. n görə də insnlrın uyğun, şr ssil əlmətlərinə görə qruplr yırmq lr ki, bunu d dətən şəsiyyət tipləri dlndırırlr. lmn psilqu .Şpnqr şəsiyyətin 6 tipini nəzərdən kçirir: nəzəri tip (həqiqəti şkr çırmğ myllilik, tənqidi ynşm), iqtisdi tip (fydy myllilik, prktiklik) sttik tip (dünynın brzlı qurulmsın myllilik), ssil tip (insnlr svgi), siysi tir (hkimiyyətə myllilik), dini tip (fövqəltəbiiliyə inm).
K.rni şəsiyyətin 3 tipini qyd dir: güzəştə gdən (insnlr istiqmətlənmə), təcrid dilmiş (insnlrdn), düşmən (insnlr qrşı).
K.Yunq əss psilji tipləri 2 qismə yırır: kstrvrtlər və intrvrtlər.
.Frmm şəsiyyətin 5 tipini göstərir: rsptiv, istismrçı, yığıcı, bzr məhsuldr.
Hələ kçən əsrin bşlnğıcınd məhşur itlyn kriminlist psilq Lmbrz qyd dirdi ki, cəmiyyətdə cinyətkrlıq dən dmlrdır ki, nlrd cinyətkrlıq tmək irsidir, ndngəlmədir. Yəni əgər şəs ndngəlmə cinyətkrdırs, nd cinyətə myllidir və bu nd təzhür dib-tməməsindən sılı lmyrq, nun mütləq cinyətkr lmsın dəllət dir.
Fərd ictimai münasibətləri öz-özünə deyil, ancaq özünün aktiv fəaliyyəti vasitəsilə mənimsəyir. Bu nöqteyi-nəzərdən fəaliyyət şəxsiyyətin formalaşmasının əsas şərtlərindən biri kimi qiymətləndirilməlidir. Fəaliyyətin müxtəlif növləri var. Çağalıq dövründən gənclik dövrünədək əsasən aşağıdakı fəaliyyət növlərinə rast gəlinir. (D.B.Elkonin və b.)
a) vasitəsiz emosional ünsiyyət
b) əşyavi-manipulyativ fəaliyyət
c) rollu oyunlar
d) təlim fəaliyyəti
e) intim şəxsi ünsiyyət
f) tədris-peşə fəaliyyəti
Vasitəsiz emosional ünsiyyət çağanın anası ilə özünəməxsus dialoqudur.
Əşyavi-manipulyativ fəaliyyət prosesində uşaq şeyləri sökə-sökə, bu yandan o yana sürüyə-sürüyə, bir-birinə calaya-calaya onların xassələrini dərk edir.
Rollu oyunlar isə mahiyyət etibarı ilə insan münasibətlərinin mənimsənilməsi prosesidir.
Təlim fəaliyyətində uşaqlar ictimai təcrübəni məqsədəuyğun surətdə mənimsəyirlər. Bilik, bacarıq və vərdişlərə yiyələndikcə uşaqların həyatında yoldaşın rolu artır. İntim-şəxsi ünsiyyət onun həyatının mühüm hissəsinə çevrilir. Fəaliyyətin vəzifələri tədricən dəyişilir, o, gələcəyə yönəlməyə başlayır və peşə-təlim xarakteri kəsb edir.
Bu fəaliyyət tiplərini xarakterinə görə iki qrupa bölmək olar:
Birinci qrupa, vasitəsiz emosional fəaliyyət, rollu oyunlar, intim şəxsi ünsiyyət daxildir. Bu prosesdə uşaqlar insan münasibətlərini, onların vəzifə və normalarını mənimsəyir.
Ikinci qrupa, manipulyativ fəaliyyet, təlim fəaliyyəti, tədris-peşə fəaliyyəti aiddir. Bu zaman isə uşaq və yeniyetmələrdə idrak prosesləri, intellektual fəliyyətlər inkişaf edir.
Əgər səhv aşkar etmisinizsə bu məlumatın yerləşdirən Shahnaz Qurbanova ilə əlaqə yaradın
Xəbəri yerləşdirən: Shahnaz Qurbanova Baxıxılıb: 1086 Əlavə edilib: 28 2009  

, Qonaq, .

Sorğu
Saytın işləməsini qiymətləndirin.

Çox gözəldir.
Pis deyildir.
Yaxşıdır...Amma...
Bir neçə dəyişikliklər olmalıdır.
Belədə...


Təqvim
«     2018    »
 12345
6789101112
13141516171819
20212223242526
2728293031 

Dost saytlar
{friend}

Arxiv
 
 
Vuqar
 Copyright 2009-2013 www.psixologiya.net design by OldNick