Ana səhifə Qaydalar Haqqımızda Qeydiyyat Statistika
 
Menyu


Populyar xəbərlər

Sayğac


Bax: QABİLİYYƏTLƏR VƏ YARADICILIQ MƏSƏLƏLƏRİ (mühazirə mətni)
  • 20
QABİLİYYƏTLƏR VƏ YARADICILIQ MƏSƏLƏLƏRİ

1. Qabiliyyət haqqında anlayış
2. Qabiliyyətin növləri
3. Pedaqoji qabiliyyətlər
4. Qabiliyyət və istdad
5. Qabiliyyətlərin frmalaşması
Azərbaycan psilqu M.C.Məhərrəmv qabiliyyətə blə tərif vrir: Qabiliyyət, şəsiyyətin bu və ya digər fəaliyyət növünü müvəffəqiyyətlə icra tmək üçün şərt lan fərdi psii assəsinə dyilir. Əksər psixologiya dərsliklərində qabiliyyətə blə tərif vrilir. Qabiliyyətlər şəsiyyətin fərdi-psilji üsusiyyəti lub müəyyən fəaliyyətin müvəffəqiyyətli icrasının şərtini təşkil dir və nun üçün zəruri lan bilik, bacarıq və vərdişlərə yiyələnmə dinamikasındakı fərqlərdə ifadə lunur.
Insan müəyyən qabiliyyət kyfiyyətlərinə malik lmaqla bu və ya digər fəaliyyəti uğurla yrinə ytirir, səmərəli nəticələr əldə dir. Dməli, qabiliyyətli adamlar iş sahəsində nə dərəcədə yararlı lub lmadıqlarını təmin dir.
Qabiliyyətlər insanın lə psilji üsusiyyətləridir ki, nlardan asılı laraq bilik, bacarıq və vərdişlərə yiyələnmək işində müvəffəqiyyət əldə dilir. Ancaq qabiliyyətlərin özü bilik, bacarıq və vərdişlərin mövcudluğundan ibarət dyildir. Psilji tədqiqatlar və pdaqji təcrübə göstərir ki, bəzən əvvəllər müəyyən bir fəaliyyət sahəsində öz bacarıqsızlığı ilə başqalarından fərqlənən bir şəs təlim nəticəsində vərdiş və bacarıqlara ç surətlə yiyələnərək sənətə sahib lmaq ylunda hamını ötüb kçir. nda başqalarına nisbətən daha artıq qabiliyyət üzə çıır.
Psilqlar qabiliyyəti izah dərkən insanın fəaliyyət sahəsini, bu fəaliyyət sahəsində nə dərəcədə əhəmiyyət kəsb tməsini nəzərə alaraq qabiliyyətin ümumi və üsusi növünü şərh tməklə nun 2 növünü göstərirlər. nların fikrincə, ümumi qabiliyyət adından göründüyü kimi ümumi fəaliyyət sahəsini əhatə dir. Məsələn, bir ç pşə sahibləri üçün araktrik lan müşahidəçilik qabiliyyəti.
Insan fəaliyyətinin müəyyən bir sahəsinə aid lan və rada fəaliyyəti səmərəli icra tməyə yönələn qabiliyyət üsusi qabiliyyət adlanır. Başqa sözlə, yalnız müəyyən, üsusi fəaliyyət növünün uğurlu yrinə ytirilməsinə səbəb lan, şərt lan qabiliyyət üsusi qabiliyyət adlanır. Bu cür qabiliyyətlərə musiqi, riyazi, linqvistik, texniki, ədəbi, idman və s. qabiliyyətləri aid etmək olar. Adətən, ədəbi yaradıcılıq fəaliyyəti üçün poetik görmə, söz ehtiyatı və ifadəlilik,söz assosiasiyalarının zənginliyi, obrazlı təfəkkür, surət hafizəsi,yaradıcı təxəyyül və s. xüsusi qabiliyyətlər kimi qeyd etmək olar. Həyati faktlardan məlum olduğu kimi hər hansı bir fəaliyyətin müvəffəqiyyətlə yerinə yetirilməsi üçün insanda qabiliyyətlərin həm ümumi, həm də xüsusi növlərinin formalaşması zəruridir.
Bütün pedaqoji qabiliyyətləri şərti olaraq 3 qrupda birləşdirmək olar: şəxsi qabiliyyətlər, didaktik qabiliyyətlər, təşkilati-kommunikativ qabiliyyətlər.
1. Şəxsi pedaqoji qabiliyyətlər dedikdə, adətən, şəxsiyyətin xarakterik əlamət və keyfiyyətləri ilə bağlı olan qabiliyyətlər nəzərdə tutulur. Buraya uşaqlara hüsn-rəğbət bəsləmək, dözümlülük və özünəsahib olmaq (özünü ələ ala bilmək) və həmişə dərs zamanı şagirdlərlə iş aparmaq üçün optimal psixi vəziyyət yarada bilmək qabiliyyətlərini aid etmək olar.
Uşaqlara hüsn-rəğbət bəsləmək qabiliyyəti pedaqoji qabiliyyətlərin strukturunda əsas ,, özəyi təşkil edir. Bu cür pedaqoji qabiliyyətlər anlayışı altında uşaqlara qarşı ağıllı məhəbbət və onlara bağlılıq, onlara qarşı xeyirxah münasibət, onlarla ünsiyyətdə olmaq və işləmək arzusu və cəhdi başa düşülür. Bu cür pedaqoji qabiliyyətə malik olan müəllim uşaqlarla pedaqoji ünsiyyətdən, qəribə uşaq aləminə daxil olmaqdan həzz alır, onlara qarşı diqqətli, xeyirxah münasibət bəsləyir. Lakin bu münasibətlərin heç birinin ürəyiyumşaqlıq, güzəştə getmək, məsuliyyətsizlik səviyyəsinə enməsinə yol vermir.
Pedaqoji fəaliyyətin müvəffəqiyyətini təmin etmək üçün lazım olan müəllimin şəxsi pedaqoji qabilliyətlərindən biri də dözümlülük və özünəsahib olmaq qabiliyyətidir. Müəllim həmişə hər cür, hətta gözlənilməyən şəraitdə özünə ələ almağı, öz hisslərini, temperamentini cilovlamağı bacarmalı, öz davranışına nəzarəti itirməməlidir.
Müəllimin digər mühüm şəxsi qabiliyyəti dərsdə şagirdlərlə iş aparmaq üçün psixi vəziyyət yarada bilməsidir. Bu cür qabilliyətə malik olan müəllimlər özlərinin gümrahlığı, həyatsevərliyi, kifayət qədər canlılığı ilə fərqlənirlər. Nə olursa olsun, müəllim həmişə nikbin, arzuolunan əhval-ruhiyyə ilə sinfə daxil olmalıdır. Məhz buna görə də müəllim özünün əhvalını idarə etməyi, tənzimləməyi bacarmalıdır.
2. Didaktik qabiliyyətlər müəllimin zəruri məlumatları şagirdlərə çatdıra bilmək, öyrədə bilmək, materialı uşaqların səviyyələrinə uyğunlaşdırmaqla onlara çatdırmaq, material və ya problemi aydın və anlaşıqlı şəkildə şagirdlərə təqdim etmək, fənnə qarşı maraq oyatmaq şagirdlərdə fəal müstəqil fikir yarada bilmək qabiliyyətlərindən ibarətdir. Buraya aşağıdakılar daxildir:
Müəllimin izah edə bilmək qabiliyyəti. Bu cür qabiliyyətə malik olan müəllimin fikri şagirdlər üçün aydın olur. Onlar çətin, anlaşılmaz materialı şagirdlər üçün anlaşıqlı edə bilərlər.Təlim materialının məzmununun şagirdlərin səviyyəsinə uyğun, aydın və anlaşıqlı, sadə şəkildə izah edə, çatdıra bilərlər. Nəticədə onlar şagirdlərdə tədris etdikləri fənnə qarşı maraq oyadır, onaların fikrinin fəal, müstəqil işləməsinə şərait yaradırlar.
Ekspressiv-nitq (natiqlik) qabiliyyətləri. Pedaqoji fəaliyyətin müvəffəqiyyətli icrasında nitq qabiliyyətləri də həlledici rol oynayır. Bu cür qabiliyyətlərə malik olan müəllim öz fikir və hisslərini nitqin, eləcə də mimika və pantomimika vasitəsilə aydın və dəqiq ifadə edə, nitqin köməyi ilə şagidlərin fikir və diqqətini maksimum dərəcədə fəallaşdıra bilər. Bu cür qabiliyyətə malik olan müəllimlər dolaşıq, mürəkkəbdanışıq tərzindən qaçır, öz fikirlərini şagirdlərin başa düşəcəyi sadə, aydın dildə ifadə edirlər.
Nəzəri qabiliyyətlər. Bu ad altında müəllimin müvafiq fənn, daha doğrusu elm sahəsinə aid qabiliyyətləri nəzərdə tutulur. Müəllimin tədris etdiyi fənni dərindən bilməsində ifadə olunur. Bu cür qabiliyyətlərə malik olan müəllim öz fənnini təkcə tədris kursunun həcmində deyil, daha geniş, dərindən bilir, tədris etdiyi elm sahəsində olan kəşfləri daim izləyir, materiala tam sərbəst yiyələnir, ona böyük maraq göstərir, kiçicik də olsa öz ixtisası sahəsində tədqiqat işi aparır.
3. Təşkilati kommunikativ qabiliyyətlər. Bu cür pedaqoji qabiliyyətlər müəllimin təşkilatçılıq funkisiyası və ünsiyyəti ilə bağlıdır. Bu cür pedaqoji qabiliyyətlərə konkret olaraq aşağıdakıları aid etmək olar: təşkilatçılıq qabiliyyəti, avtoritar qabiliyyət, kommunikativ qabiliyyət, perseptiv qabiliyyət, suqqestik qabiliyyət, pedaqoji mərifət, pedaqoji təxəyyül, diqqəti paylaya bilmək qabiliyyəti, pedaqoji refleksiya.
Təşkilatçılıq qabiliyyətləri. Təlim və tərbiyənin səmərəliliyi müəllimin təşkilatçılıq qabiliyyətindən çox asılıdır. Bu cür qabiliyyətlər 2 formada təzahür edir. Birincisi, şagird kollektivini təşkil etmək, möhkəmləndirmək, mühüm vəzifələrin həyata keçirilməsinə ruhlandırmaq, ona düşünülmüş səviyyədə təşəbbüs və müstəqillik verə bilmək qabiliyyəti. İkincisi, öz fəaliyyətini düzgün təşkil etmək qabiliyyətləri: səliqəlilik, işgüzarlıq, dəqiqlik, öz işini düzgün planlaşdırmaq və özünənəzarəti təşkil etmək bacarığı.
Avtoritar qabiliyyətlər. Müəllim daima bu və ya digər cəhətdən bir-birindən fərqlənən şagirdlərlə, onların təlim tərbiyəsi ilə məşğul olur. Bu işdə müvəffəqiyyət qazanmaq onun şagirdlər arasındakı hörmətindən çox asılıdır. Belə qabiliyyətə malik olan müəllim şagirdlərə bilavasitə emosional-iradi təsir göstərə bilir və bunun əsasında onların hörmətini qazanmağı bacarır. Bu cür qabiliyyətlərin əsasını müəllimin öz fənnini mükəmməl bilməsi, onun incəliklərini şagirdlərə çatdıra bilməsi, müsbət iradi keyfiyyətləri, öz yetişdirmələrini hədsiz sevməsi, gördüyü işin doğruluğuna inam, öz əqidəsini şagirdlərinə aşılaya bilməsi bacarığı və s.dən asılıdır.
Kommunikativ qabiliyyətlər. Kommunikativ qabiliyyətlər uşaqlarla düzgün qarşılıqlı əlaqə yaratmağa imkan verir. Kommunikativ qabiliyyətlərə şagirdlərlə ünsiyyətə qabillik, onların yaş və fərdi xüsusiyyətlərini nəzərə almaq bacarığı, şagirdlərlə pedaqoji nöqteyi-nəzərdən məqsədə müvafiq qarşılıqlı əlaqə yarada bilmək bacarığı aiddir.
Perseptiv qabiliyyətlər şagirdin daxili aləminə nüfuz edə bilmək, şagird şəxsiyyətini və onun müvəqqəti psixi vəziyyətini incəliklərinə qədər başa düşməklə bağlı olan qabiliyyətlərdir. Bu cur qabiliyyətə malik olan müəllim indiki anda şagirdin psixologiyasını, onun psixi vəziyyətini qavrayır və eləcə də anlayır, ötəri bir əlamətə, kiçicik zahiri ifadəyə əsasən şagirdin daxili aləmindəki ən cüzi dəyişiklikdən baş çıxara bilir.
Suqqestik qabiliyyət (latın dilindən tərcümədə ,,təlqinə əsaslanan). Bu, şagirdlərə iradi təsir göstərmək qabiliyyəti, müəyyən tələbi irəli sürmək və onun yerinə yetirilməsinə mütləq nail olmaq qabiliyyətindən ibarətdir. Burada söhbət müəllimin sakit, şagirdləri kobudcasına sıxışdırmadan, məcbur etmədən və hədələmədən öz tələbini irəli sürməsi və ona nail olmasından gedir.
Pedaqoji mərifət. Bu cür qabiliyyət müəllimin öz şagirdlərinin yaş və fərdi xüsusiyyətlərini və konkret şəraiti nəzərə alaraq daha məqsədəuyğun təsir üslubundan istifadəni müəyyənləşdirə bilməsində təzahür edir.
Pedaqoji təxəyyül. Pedaqoji təxəyyülə malik olan müəllim öz əməllərinin nəticəsini qabaqcadan görə bilir, şagirdin gələcəyini düzgün görüb onu istiqamətləndirməyi bacarır, onda hansı keyfiyyətləri inkişaf etdirməyin mümkün olduğunu görür.
Diqqəti paylaya bilmək qabiliyyəti. Bu cür qabiliyyətə malik olan müəllim öz diqqətini iki və daha artıq fəaliyyət və ya obyekt üzərinə paylaya bilir. Bu cür müəllim materialı necə şərh etdiyini, şagirdlərin cavabını necə dinlədiyini izləməklə nəzər diqqətini bütün şagirdlərin üzərinə yönəldə bilir, yorğunluq, diqqətsizlik, anlamamaq, intizamın pozulması hallarına öz münasibətini bildirmək və nəhayət, öz davranış tərzini (poza, jest, yeriş və s.) izləyir
Pedaqoji refleksiya. Bu cür qabiliyyətə malik olan müəllim öz vəziyyəini dərk etməyi bacarır, müəyyən pedaqoji şəraitdə nəzarət, qiymətləndirmə, tənzim və təkmilləşdirmə məqsədilə özünün pedaqoji fəaliyyət və pedaqoji ünsiyyətinin məqsəd və vəzifələri ilə əldə olunmuş nəticəni qarşılaşdıra, müqayisə edə bilir.
Müşahidələr göstərir ki, bir sıra hallarda, əlvrişli təbii imkanlar lduqda müvafiq qabiliyyətlər müvafiq tərbiyəvi tədbirlər lmadıqda da təzahür dir. Blə uşaqlar adətən istdadlı uşaqlar adlanır.
Psilji ədəbiyyatda mütəlif sahələrdə yaradıcı qabiliyyətlərin məhz hansı yaşlarda təzahür tdiyini təsəvvür tməyə kömək dən nümunələr mövcuddur. Blə ki, məşhur psilq V.Krtsl mütəlif vatlarda yaşamış 400 dahinin istdadı üzərində araşdırmalar aparmışdır. Müllifin fikrincə, A.ynştyn 11 yaşında larkən zhni inkişafdan yli gri qalmışdır. Görkəmli mətnşünas Marsl Prust rta məktəbdə uyarkən öz ana dili lan fransız dilindən pis qiymətlər alırmış. Başqa bir məşhur fransız yazıçısı mil Zlya da inşa yazısından pis qiymət almaqla validynlərini məyus dirmiş. Görkəmli fizik Isaak Nyutn vatından yli əvvəl dğulduğu üçün yli zəif lmuşdur. nun yaşamasını şübhə altına alırdılar.
Psilji araşdırmalar sübut dir ki, istdad incəsənət, ilk növbədə musiqi sahəsində rkən təzahür dir. Faktlara müraciət dək. Böyük Avstriya bəstəkarı V.A.Mtsartda musiqiyə istdad ç rkən özünü göstərmişdir (4 yaşında).
Bir ç görkəmli rəssamlarda təsviri incəsənət sahəsində istdad 3-4 yaşlarında üzə çımağa başlamışdır. Müşahidələr göstərir ki, uşaqlarda şr yazmağa həvəs ç tz təzahür dir, lakin daha qüvvətli, bədii cəhətdən düzgün şrlər isə snralar yaranır. Məlum lmuşdur ki, tniki itiraçılıq qabiliyyəti də rkən yaşlardan inkişaf tməyə başlayır. Yaradıcılıq sahəsində tədqiqat aparan psilqlar öyrənmişdir ki, lm sahəsində yaradıcılıq imkanları 20 yaşından snra başlayır. Bu sahədə riyaziyyata istdad başqalarına nisbətən tz təzahür dir.
Müasir lmi təsəvvürlərə görə, özünün görkəmli qabiliyyətlərinə görə yüksək nailiyyət göstərən uşaqları istdadlı uşaqlar sayırlar. Bu uşaqların inkişaf prspktivləri, üsusilə nların intllktual, akadmik, bədii yaradıcılıq sahələrindəki ptnsial imkanları və uğurlarının səviyyəsi ilə müəyyən lunur. nlarda yaradıcı təfəkkürün və yaradıcı təəyyülün inkişaf səviyyəsi bu uğurların başlıca rəhni kimi qiymətləndirilir.
Psilgiyada istdad anlayışının özünəməsus inkişaf tariçəsi vardır. Vatilə istdad ddikdə, qabiliyyətlərin inkişafı üçün zəruri lan anatmik-fizilji imkanları nəzərdə tuturdular. Bu anlam tədricən köklü surətdə dəyişildi: istdad fəaliyyətin səmərəli icrası üçün şərt lan qabiliyyətlərin özünəməsus kmplksi kimi başa düşüldü.
Kilfrdun intllktin strukturu mdli zəminində istdad anlamının məzmunu daha da dəqiqləşdi. Müasir lmi təsəvvürlərə görə, istdad anlamını kqnitiv qabiliyyətlərə aid dirlər, inkişafın bütün digər tərflərini isə talant trmini ilə təhlil dirlər. Lakin bununla bahəm qyd tmək lazımdır ki, intllktin inkişafı prssində bütün psii funksiyalar qarşılıqlı əlaqədədir. Başqa bir alim Klarkın fikrincə, istdadlı adam öz imkanlarını tam şəkildə yalnız qavrayış, təfəkkür, msiyalar və başqa funksiyaların intqrasiyası vasitəsilə rallaşdıra bilər.
Talant qabiliyyətlərin yaradıcılıq nailiyyətləri əldə etməyə imkan verən, həmin nailiyyətlərdə təzahür edən yüksək inkişaf mərhələsidir. Talantın strukturuna gəldikdə o, qabiliyyətlər kompleksindən, onların məcmusundan ibarətdir. Yüksək inkişaf səviyyəsinə çatmış parlaq təzahür edən ayrıca götürülmüş qabiliyyətləri belə talantın analoqu kimi göstərmək olmaz. Bunu həyati faktlar və aparılmış tədqiqatlar da sübut etmişdir.
Talant və dahilik. Qabiliyyətlərin yüksək inkişaf pilləsi talantla məhdudlaşmır. Bəzi adamlar öz istedadlarının yüksək səviyyəsi ilə fərqlənir, onların yaradıcı nailiyyətləri cəmiyyətin və mədəniyyətin inkişafında tam bir epoxanı əhatə edir. İnsanda qabiliyyətin bu cür inkişaf səviyyəsi dahilik adlanır. Dahi insanlar obrazlı şəkildə demiş olsaq öz fəaliyyəti sahəsində yeni bir dövr yaradır. Dahi üçün fövqaladə yaradıcı məhsuldarlıq, keçmişin mədəni miraslarına yiyələnmək və bununla yanaşı köhnəlmiş norma və ənənələri aradan qaldırmaq xarakterik haldır. Dahi şəxsiyyət hadisələrin gələcəyini qabaqcadan görə bilir, öz fəaliyyətini buna uyğun qurur.
Istdadlı uşaqları üsusi tərtib lunmuş tstlərlə öyrənmək mümkün lmuşdur. Məlumdur ki, tst nəzəriyyəsi və təcrübəsinin banisi Amrika psilqu C.M.Kttl sayılsa da nun inkişafında məşhur ingilis psilqu və antrplqu F.Haltn önəmli rl ynamışdır.
Qabiliyyətlər həm kəmiyyət, həm də kyfiyyət baımından bir-birindən fərqlənir. Qabiliyyətlərin ölçülməsi ddikdə, nların kəmiyyət cəhətdən araktrizə lunması nəzərdə tutulur.
Intllkt latınca sözü lub dərktmə, dərrakə, ağıl mənasında işlədilir. Intllkt əmsalı LQ aşağıdakı düsturla ölçülür:
LQ=MA\CA*100. Burada MA-ağıl yaşı, CA-isə rnlji yaşdır.
Qabiliyyətlərdən danışarkən qyd tdik ki, insanların anadangəlmə imkanları yni dyildir. Bu zaman diqqətimizi daha ç anadangəlmə imkanlar cəlb dir. Təbii imkanlar ddikdə, qabiliyyətin əsasını təşkil dən anatmik-fizilji quruluş nəzərdə tutulur. Həmçinin psifizilji assələr də buraya dail dilir. Anatmik üsusiyyətlərə bynin mikrstrukturu gözün, səs tllərinin, əl və ayaqların quruluşu daildir. Psifizilji assə ddikdə isə bura hər şydən əvvəl fəaliyyətə yiyələnməyin lap ilkin mərhələsində uşaqda, bəzən isə müəyyən fəaliyyətlə məşğul lmayan yaşlılarda özünü büruzə vrən rəng fərqləndirmək həssaslığı, görmə həssaslığı, musiqi şitmə həssaslığı və s. özündə htiva dir.
Qyd tdiyimiz kimi bu təbii imkanlar qabiliyyətin frmalaşmasının əsasında durur. Məsələyə başqa istiqamətdən yanaşan Rus alimi Tplvun fikrincə, sinir sistmini bütövlükdə araktrizə dən ümumi tiplji assələrlə yanaşı laraq byin qabığının ayrı-ayrı sahələrini araktrizə dən partsial, üsusi tiplji assələr də mövcuddur. Əgər sinir sistminin ümumi assələri ümumi qabiliyyətlər üçün mühüm əhəmiyyətə malikdirsə, üsusi assələr üsusi qabiliyyəti öyrənərkən mühüm əhəmiyyətə malikdir. Bütün bunları tədqiq dən Tplv blə nəticəyə gəlir ki, həm ümumi tiplji assələr, həm də üsusi tiplji assələrin öyrənilməsi psilgiyanı yni biliklərlə zənginləşdirmişdir.

Istifadə lunmuş ədəbiyyat
1. Bayramv Ə.S. Əlizadə Ə.Ə. Psilgiya. Bakı: 2003
2. Məmmədv A.Idrak prssləri. Bakı: 2005
3. . . . : 2001
4. .. . : 2006
5. . . : 1996
6. .. . ., 1984

Əgər səhv aşkar etmisinizsə bu məlumatın yerləşdirən Shahnaz Qurbanova ilə əlaqə yaradın
Xəbəri yerləşdirən: Shahnaz Qurbanova Baxıxılıb: 4894 Əlavə edilib: 28 2009  

, Qonaq, .

Sorğu
Saytın işləməsini qiymətləndirin.

Çox gözəldir.
Pis deyildir.
Yaxşıdır...Amma...
Bir neçə dəyişikliklər olmalıdır.
Belədə...


Təqvim
«     2018    »
 123
45678910
11121314151617
18192021222324
252627282930 

Dost saytlar
{friend}

Arxiv
 
 
Vuqar
 Copyright 2009-2013 www.psixologiya.net design by OldNick