Ana səhifə Qaydalar Haqqımızda Qeydiyyat Statistika
 
Menyu


Populyar xəbərlər

Sayğac


Bax: TƏLİM VƏ TƏRBİYƏNIN PSİXOLOGİYSI (mühazirə mətni)
  • 60
TƏLİM VƏ TƏRBİYƏNIN PSİXOLOGİYSI

1. Təlim psixologiysı, pdqoji psixologiynın əss shələrindən biri kimi
2. Təlimin mhiyyəti və qnunuyğunluqlrı
3. Təlim fəliyyətinin strukturu
4. Təlim və psixi inkişf
5. Təlim motivləri və şgirdlərin tələbt shəsinin formlşmsı
6.Inkişfdici və tərbiyədici təlim
7.Tərbiyə psixologiysı hqqınd ümumi nlyış
8.Məktəb yşı dövründə şəxsiyyətin formlşmsının psixoloji şərtləri

Təlim psixologiysı pdqoji psixologiynın ən mühüm shələrindən birini təşkil dir. Hzırki dövrdə məktəbin qrşısınd durn mühüm vəzifələrin həyt kçirilməsində təlim psixologiysı shəsində prıln xtrışlrın nəticələri həlldici rol oynyır. Böyüməkdə oln nəslə lmlərin əsslrı hqqınd dərin və möhkəm biliklər vrmək, onlrd həmin biliklərdən istifdə də bilmək, onlrı təcrübəyə tətbiq tmək bcrığının yrdılmsı müsir dövrün ən ciddi tələbləri kimi qrşıd durur. Bşq sözlə, təlim problmi bəşəriyyətin dim diqqət mərkəzində oln bir problmdir. Bu problm hzırd d öz əhəmiyyətini itirməmiş, əksinə özünün yni cəhətləri ilə dh qbrıq şəkildə diqqəti cəlb dən bir problmə çvrilmişdir. Həmin problmin günün tələbləri səviyyəsində həlli pdqoji psixologiynın qrşısınd durn əss vəzifələrdən hsb olunur.
Təlim problmi pdqoji psixologiynın qrşısınd həm nəzəri, həm də tətbiqi problm kimi durur. Təlimin nəzəri problmi kimi həlli birinci növbədə onun nəzəri əsslrını, qnunuyğunluqlrını psixoloji spktdə çmğı tələb dir. Bir nəzəri problm kimi təlim fəliyyətinin psixoloji strukturunun çılmsı, onun motivləri, məqsədləri və vəzifələrinin dəqiqləşdirilməsi, təlim fəliyyətinin müsir tələblərdən doğn konspsiylrının şkr çıxrılmsı pdqoji psixologiynın həll tməli olduğu əss problmlərdən hsb olunur.
Bu məsələlərin həlli üzərində çlışn psixoloqlr təlim nəzəriyyəsini bir sır istiqmətlərdə inkişf tdirmişlər.
Bunlrı ümumiləşdirdikdə pdqoji psixologiyd şğıdkı təlim nəzəriyyələri diqqəti cəlb dir. 1) izhlı illüstrtiv (ənənəvi) təlim; 2) proqrmlşdırılmış təlim; 3) fikri işlərin və nlyışlrın mərhələlər üzrə təşəkkülü nəzəriyyəsi; 4) problmli təlim; 5) təlim nəzəri təfəkkürün inkişfı kimi; 6) tərbiyədici təlim.
Təlim problmi ylnız nəzəri problm olrq ql bilməz. Həmin problmin şkr çıxrılmış qnunuyğunluqlrını təcrübəyə, məktəb həytın tətbiq olunmzs və həmin shədə öz səmərəsini göstərməzsə onun əhəmiyyətindən də dnışmğ dəyməz.
Təlimin mhiyyəti və qnunuyğunluqlrı.
Təlim insnın əss fəliyyətlərindən biridir. Məktəb yşı dövründə isə həmin fəliyyət məktəblilərin prıcı fəliyyətinə çvrilir. Onun köməyi ilə şgirdlər müəyyən məlumtlrı, hərəkətləri və dvrnış formlrını mənimsəyirlər. Bu iş kor-kornə dyil, şüurlu, plnlı şəkildə həyt kçirilir. Məhz bun görə də təlim prossində şğıdkı məqsədlərə nil olm bş vrir.
) Hər hnsı bir fəliyyət növünün müvəffəqiyyətlə təşkil dilməsi üçün lzım oln grçəkliyin zəruri xssələri hqqınd məlumtın mənimsənilməsi; b) qrşıd durn məsələnin həllində lzım oln yollrı və əməliyytlrı düzgün sçmək və onlr nəzrət tmək üçün qyd olunn məlumtlrdn istifdə qydlrını, ikinci hld vərdişlərin, üçüncü hld isə bcrıqlrın yrnmsı bş vrir.
Təlim şgirdlərin biliklər sistmini mənimsəmələrinə və həmin bilikləri təcrübəyə tətbiq tmək üçün oln vərdiş və bcrıqlr yiyələnmələrinə yönəlmiş məqsədyönlü idrk fəliyyətidir.
Təlim məqsədəyönəlmiş prossdir. Burd insnın öyrənilməsi bş vrir. Lkin hər cür öyrənməni təlim dlndırmq düzgün dyil.
Təlim fəliyyətinin strukturu
Insn təlimin köməyi ilə bəşəriyyətin təcrübəsinə yiyələnir. Bu təcrübəni öyrənmədən onun həytd bş çıxrmsı mümkün dyildir. Həmin təcrübənin öyrənilməsinin, mənimsənilməsinin bşlıc yolu isə təlimdir. On görə də, öyrənmənin strukturunu bilmədən bu strukturu nəzərə lmdn təlim fəliyyətini təşkil tmək də çətinləşərdi. Öyrənmənin, təlimin psixoloji strukturun şğıdkı komponntləri dxil tmək mümkündür. Idrk tələbtlrı, təlim motivləri, təlim məqsədləri, tədris işləri.
Tədris işləri də müxtəlif olur. Bury təhrikdici (icrdici), proqrm-məqsədli, fəl əməliyytlı, nəzrət-tənzimdici (qiymətləndirici, yoxlyıcı) işləri id tmək olr.
Ümumiyyətlə, psixoloji tədris əssınd əldə dilmiş fktlr blə bir cəhəti əsslndırmğ imkn vrir ki, idrk tələbtlrının ödənilməsi insnın norml şəkildə inkişfı üçün zəruri şərtdir.
Öyrənmənin strukturund təlim məqsədləri və vəzifələrinin də özünəməxsus yri və rolu vrdır. Məhz bu cəhət öyrənmənin təlim xrktri dşımsın imkn vrir. Bşq sözlə, öyrənmə plnlı, müəyyən məqsəd və vəzifələri yrinə ytirəcək şəkil ldıqd təlimə çvrilir.
Nəhyət, qyd tdiyimiz kimi, öyrənmənin məqsəd və vəzifələrini həyt kçirməyə imkn vrən tədris işləri də onun strukturund əss yrlərdən birini tutur. Bu cür işlərə ilk növbədə icrdici (təhrikdici) işlər dxildir. Öyrənən dm həmin tədris işlərindən istifdə tmədən müvfiq bilik, bcrıq və vərdişlərə yiyələnə bilməz. Bu cür işlər insnı fəliyyətə yönəldən işlərdir. On görə də burd öyrənmənin motivləri də təsirini göstərir.
Təlimin strukturun dxil oln nəzrət-tənzimdici tədris işlərinin də rolu böyükdür. Bu işlər əssən qiymətləndirici, yoxlyıcı və təsdiqdici xrktr dşıyır. Bunlrın köməyi ilə şgirdlərin təlim fəliyyətini idrə tmək mümkün olur.
Blə ki, L.S.Viqotski və onun əməkdşlrı təlimlə əlqədr bş vrən əqli inkişfın iki səviyyəsini və zonsını müəyyən tmişlər. Bir səviyyəni inkişfın fəl, ktul zonsı dlndırılmışlr. Bu zony mlik oln şgird gündəlik dərsləri, vrilmiş təlim tpşırıqlrını müstəqil surətdə yrinə ytirir, özü bşqsının köməyi olmdn dərsdə müvfiq mtrillrdn istifdə dir.
Əqli inkişfın ikinci səviyyəsində isə uşq bir növ yşlılrın, müəllimin köməyi ilə dh yüksək niliyyət əldə də bilər. Viqotski yzır: bu onun yxın inkişfını göstərir.
Ictimi borcu dərk tmək, rəğbətləndirmə və mükft lmğ cəhd göstərmək, bşqlrının diqqətini cəlb tmək, bşqsını ymsılmq rzusu, özünütərbiyəyə cəhd və s.
Onuncu sinif şgirdlərinin təlim motivlərini öyrənən psixoloqlr (Y.V.Sorov və b.) həmin motivlərin şğıdkı rdıcıllığını qyd tmişlər. lmin məzmunu, müsir həytd lmin əhəmiyyəti, şəxsi mrql bğlılıq müəllimin şəxsiyyəti və gözəl tədrisi biliyini rtırmq.
Q.I.Suxinnın tədqiqtlrınd şkr çıxrılmış təlim motivlərindən şğıdkılrı qyd tmək olr: Təhsilin həytd prktik əhəmiyyəti, prspktiv (li məktəbə hzırlıq, gələcək pşə ilə bğlılıq) idrki motivlər, vətəndşlıq motivləri, həmyşıdlrı ilə ünsiyyət motivləri, özünütərbiyə motivləri.
Motivlərin təhlili zmnı yş fərqləri ydın şəkildə diqqəti cəlb dir. Tədqiqtlr göstərir ki, I-III sinif şgirdləri üçün idrk tələbtlrı ilə bğlı oln motivlər üstünlük təşkil dir. Yniytməlik dövründə təlim fəliyyətinin vətəndşlıq motivləri sırsınd birinci yri kollktivə münsibətlə bğlı oln motivlər tutur (öz sinfinin şərəfini qorumq və s.). Böyük məktəb yşlı şgirdlərdə isə həmin motivlər özünün gələcəyi hqqınd təsəvvürlərlə bğlıdır.
Psixoloji tədqiqtlr zmnı şkr çıxrılmışdır ki, xüsusilə yniytməlik və böyük məktəb yşlı şgirdlərdə vsitəli motivlər vsitəsiz motivlərə nisbətən üstünlük təşkil dir. On görə də müəllim həmin fktı öz fəliyyətində nəzərə lmy bilməz.
Vsitəsiz təlim motivləri özünün mosionl və sosil əhəmiyyəti ilə ynşı, böyük didktik qiymətə mlikdir. Bu cür motivlər insnd idrk obyktlərinə qrşı fəllıq doğurur, onu dh işgüzr və yrdıcı dir.
Təlim motivlərinin formlşmsı kiçik məktəb yşı dövründə özünəməxsus xüsusiyyətlərə mlik olur. dətən bu dövrdə yrnn təlim motivlərinin xrktri sonrkı dövrlərdə həmin motivlərin inkişfın öz təsirini göstərir.
Kiçik məktəb yşı dövründə təlim şgirdlər üçün əss fəliyyətə çvrildiyinə və sonrkı yş dövrlərindən özünün spsifik xüsusiyyətlərinə görə fərqləndiyi üçün bu dövrdə təlim fəliyyətinin motivləri, motivləşmə shəsində özünəməxsus xüsusiyyətlərə mlik olur. Şübhəsiz, hər şydən əvvəl, kiçik məktəblilərin təlim fəliyyətinin motivləşməsi uşğın mövcud olduğu bütün şəritdən sılı olcqdır.
Uşğın məktəbə, məktəb təliminə hzırlığı təlimin məzmunu, tədris mtodlrı, müəllim və şgirdin münsibət stili, vlidynlərin bir sır digər milləri birinci sinif şgirdlərinin təlim fəliyyətinin motivləşməsinə əsslı təsir göstərir.
Təlim və psixi inkişf
Təlim və psixi inkişfın qrşılıqlı əlqəsi dim diqqəti cəlb dən məsələlərdən biri olmuşdur.
Vxtilə lmn psixoloqu V.Ştrn blə bir müddənı əss tuturdu ki, təlim inkişfın rxsınd gdir və on uyğunlşır. Bu fikrin əksinə olrq görkəmli rus psixoloqu I.S.Vıqotski təlim və tərbiyənin uşğın psixi inkişfınd həlldici rolunu göstərmişdir. Onun fikrincə, təlim inkişfdn irəli gdir və onu öz rxsınc prır.
Məşhur isveç psixoloqu J.Pij də bu mərhələdə V.Ştrnə uyğun mövq tutmuşdur. O blə hsb dir ki, uşğın psixi inkişfı özünün dxili qnunlrın mlikdir və bir sır özünəməxsus mərhələdən kçir. Onun fikrincə təlim inkişf hç bir əssl təsir göstərə bilməz. On görə də təlim inkişf uyğunlşmlı və onun tənzim dilməsi üçün məhz inkişfın səviyyəsi əss götürülməlidir. Bununl d J.Pij təlimin inkişf tdirici təsirini kölgədə burxır.
Məktəb təcrübəsində, təlim fəliyyətini həyt kçirərkən çox vxt blə bir sul diqqəti cəlb dir: şgirdi yxşı oxumğ və ümumiyyətlə, oxumğ yönəldən, təhrik dən nədir?
Şgirdlərdən birinin yüksək səy göstərməsi, o birisində isə təlim fəliyyətinə qrşı bu cür səyin olmmsı nə ilə əlqədrdır, bşq sözlə, şgirdlərin təlim fəliyyəti nçə motivləşir, onlr hnsı motivlərin təhriki ltınd hərəkət dirlər. Şübhəsiz, bu sullr düzgün cvb tpılmsı müəllimin həmin shədə şgirdlərlə iş prmsını, təlim fəliyyətini idrə tməsini snlşdır bilər.
Birinci növbədə ümumiyyətlə motivin və motivləşmənin nədən ibrət olduğunu nəzərdən kçirək. Motiv insnı hər hnsı bir məqsədəyönəlmiş işə, fəliyyətə təhrik dən səbəbdir.
Insn bynində əks olunrq onu fəliyyətə təhrik dən və həmin fəliyyəti müvfiq tələbtlrın ödənilməsinə yönəldən şyləri .N.Lontyv həmin fəliyyətin motivi dlndırmışdır.
Insn fəliyyətinin motivləri özünün çoxcəhətliliyi ilə xrktrizə olunur. Onlr hər şydən əvvəl bir-birlərindən tələbtlrın növlərinə görə fərqlənirlər. On görə də tələbtlrd olduğu kimi motivlər təbii və li (mddi və mənəvi) ol bilir.
Təhrik (motivlər) qiymətləndirmə əssınd yrnır. Bununl blə qiymətləndirmə komponnti hç də həmişə birbş təhrikdiciyə kçmir. O y nytrl qlır, y d fərdin təhrikini gücləndirir.
Motivləşməyə gəldikdə bu lə motivlər birliyidir ki, şəxsiyyətin yönəlişliyini müəyyən tməklə onun fəliyyətinin səmərəliliyini də şərtləndirir. Motivləşmə təhriklə fəliyyətin məqsədi rsındkı əlqə və münsibətlərin çılmsınd ifdə olunur.
Psixoloqlr insn fəliyyətinin motivləşməsi shəsini öyrənərək və təhlil dərək motivlərin təsnifini vrmişlər.
Özünün xrktrinə və fəliyyət prossində oyndığı rol görə motivlərin şğıdkı növlərini qyd tmək olr:
1. Situtiv və gniş motivlər; 2. fəliyyətin nəticəsinə yönələn və onun özünə doğru yönələn motivlər; 3. qoistik və ictimi əhəmiyyətli motivlər.
Təzhür xüsusiyyətlərinə motivləri görə psixoloji ədəbiyytd gniş istifdə olunn iki qrup yırmq mümkündür: 1. gniş sosil motivlər; 2. idrk motivləri.
Bununl ynşı olrq motivlərin xrici və dxili tipləri də qyd olunur.
Təlim fəliyyətində müsbət və mənfi motivləşməyə də rst gəlmək mümkündür.
Məktəb təcrübəsi, şgirdlərin təlim fəliyyətinin tədqiqi göstərir ki, yrı-yrı yş dövrlərində və yrı-yrı şgirdlər üçün bütün motivlər yni dərəcədə təsir gücünə mlik olmur. dətən yrı-yrı yş dövrləri və yrı-yrı şgirdlər üçün bu motivlərdən biri əss, prıcı, bşqlrı isə ikinci dərəcəli, köməkçi olur, bu shədə müstəqil rol oynmır.
Psixoloji tədqiqtlr (L.I.Bojoviç) göstərmişdir ki, bir hld sinifdə əlçı olmq, əlçı şgirdlərin yrini tutmq, bşq bir hld gələcəkdə təhsilini dvm tdirmək, li təhsil lmq rzusu, digər bir hld isə biliyin özünə qrşı mrq bu cür prıcı, əss motiv kimi təzhür də bilər.
yrı-yrı yş dövrlərində təlim motivlərinin sistminin müəyyənləşdirilməsi
Psixoloji tədqiqtlr yrı-yrı yş dövrlərində təlim motivlərinin sistmini müəyyənləşdirməyə imkn vrmişdir.
Məsələn, tədqiqt zmnı yniytməlik dövründə vcib təlim motivləri kimi şğıdkılr qyd olunmuşdur:
Ylnız mütəşəkkil, məqsədəuyğun və plnlı öyrənmə prossini təlim dlndırmq olr. Təlimin müvəffəqiyyəti psixoloji cəhətdən bir-biri ilə bğlı oln üç mildən sılıdır: nəyi öyrədirlər; kim və ncə öyrədir, kimi öyrədirlər. Birincisi, təlimin xrktri, bu shədə müvəffəqiyyətin əldə dilməsi mənimsənməli oln mtrillrın, məzmunu və sistmindən sılıdır.
Məzmun düzgün sçilmədikdə, sistmsiz və pərkəndə olduqd, öyrənilməsi nəzərdə tutuln məfhumlr lzımi səviyyədə olmdıqd mənimsəmənin səmərəli gdəcəyinə ümid bəsləmək olmz.
dətən təlimin məzmunu düzgün sçilmədikdə, şgirdlərə dolşıq, çətin, ikinci dərəcəli, o qədər də ynilik xrktri dşımyn mtrillr təqdim olunduqd onlrd snlıql həmin mtrillr qrşı psixoloji doyumluluq yrnır, təlim prossindəki fəllıqlrı rdn qlxır.
Ikincisi, təlimin xrktri, bu shədə müvəffəqiyyət əldə dilməsi öyrədən dmın müəllimin şəxsi kyfiyyətlərindən, pdqoji və mtodiki ustlığındn, hər bir hld tətbiq tdiyi konkrt tədris mtodundn, şgirdlərin psixologiysını dərindən bilməsindən və s. sılıdır.
Üçüncüsü, təlim prossi öyrədilənin şgirdin xüsusiyyətlərindən, onun fərdi psixi inkişf xüsusiyyətlərindən (əqli, mosionl, irdi), ond təlimə qrşı münsibətin yrnmsındn, onun myli və mrqlrındn, tələbt və öyrənməyə qbillik imknlrındn d çox sılıdır.
Inkişftdirici və tərbiyədici təlim
Biz təlim və inkişf problminə toxunrkən onun pdqoji psixologiysının və yş psixologiysının ən ktul problmlərdən biri olduğunu, bu shədə müxtəlif bxışlrın mövcudluğunu qyd tdik. Vıqotskiyə görə təlim inkişfın bşlıc şərtidir. Təlim inkişftdirici və tərbiyədici funksiylrı yrinə ytirir. On görə də təlimin məzmunu, form və üsullrı lə sçilməlidir ki, bu funksiylrı həyt kçirməyə imkn vrsin. Inkişf nlyışı çoxcəhətli nlyışdır. Şgirdlərin inkişfındn söhbət gdərkən birinci növbədə onlrın psixi inkişfı diqqəti cəlb dir. Təlim prossində şgirdlərin psixi inkişfının əss istiqmətlərini təhlil dərkən psixoloqlr, ilk növbədə biliklərin onlrın tətbiqi mxnizminin və şəxsiyyətin ümumi xssələrinin inkişfı şəritini qyd dirlər. Sözün gniş mənsınd inkişftdirici təlim şəxsiyyətin formlşmsın yönəlmiş təlimdir. Bu mənd təlim yni zmnd tərbiyədici funksiynı həyt kçirir.
Hər bir cəmiyyətdə tərbiyə həmin cəmiyyətin bşlıc vəzifələrindən birini təşkil dir. Insn milinin əss yr tutduğu hzırki dövrdə gənc nəslin lmi dünygörüşünə, yüksək əxlqi kyfiyyətlərə mlik oln, həngdr inkişf tmiş, ictimi cəhətdən fəl oln, mənəvi zənginliyi, əxlqi sflığı və fiziki kmilliyi özündə birləşdirən şəxsiyyət kimi tərbiyə olunmsı, formlşdırılmsı ən vcib, təxirəslınmz bir vəzifə kimi qrşıd durur. Bu mühüm vəzifənin həyt kçirilməsində məktəb və müəllimlərimiz həlldici mövq tutur. Bununl əlqədr olrq məktəb yüksək əxlq prinsipləri ilə yşmğ və işləməyə, birgəyşyış qydlrın, qnunlrın sözsüz əməl tməyə dxili tələbt oytmlıdır.
Şəxsiyyətin əxlqi-irdi shəsinin, əxlqi şüurunun, əxlqi təsəvvür, nlyış prinsip və inmının, əxlqi hisslərinin, dətlərinin bşq dmlr, cəmiyyətə, əməyə münsibətdə ifdə olunn dvrnış tərzlərinin formlşmsının psixoloji mxnizmlərini çmql, tərbiyə psixologiysı gənc nəslin şəxsiyyətinin fəl şəkildə istiqmətləndirilməsi üçün imkn vrir.
Şgirdlərin tərbiyəvi təsir şəritində psixi fəliyyətlərinin qnunuyğunluqlrını, məktəblilərin özünütərbiyəsinin psixoloji əsslrını şkr çıxrmql tərbiyə psixologiysı şəxsiyyətin kyfiyyətlərinin formlşmsın imkn yrdn həmin təsirlərin mxnizmlərini də öyrənir.
Tərbiyə şəxsiyyətin formlşdırılmsın yönəldilmiş xüsusi fəliyyət shəsidir. Görkəmli pdqoq .S.Mkrnkonun ddiyi kimi tərbiyənin mhiyyəti ondn ibrətdir ki, dh yşlı nəsl bu prossdə özünün təcrübəsini, özünün tirzlrını, özünün inmını kiçik nəslə vrir. Tərbiyə şəxsiyyətin dxili və xrici millərin təsiri ltınd bş vrən inkişfının idrə olunmsıdır. On görə də şəxsiyyətin ncə formlşmsı, bu prossə təsir dən millər diqqəti birinci növbədə cəlb dən cəhətlərdəndir. Bu bxımdn, birinci növbədə nəyi tərbiyə tmək məsələsi, bşq sözlə, şəxsiyyətin strukturu, əlmət və kyfiyyətləri, xssələrini dəqiqləşdirmək lzım gəlir. Məlum olduğu kimi, şəxsiyyətin hər bir kyfiyyəti bir-biri ilə yrılmz şəkildə bğlı oln bir vhiddir. On görə də şəxsiyyətin hər bir əlməti bşq əlmətləri ilə əlqəsindən sılı olrq çox vxt tmmilə fərqli xrktr dşıyır, özünəməxsus əhəmiyyət kəsb dir. On görə də tərbiyə prossində şəxsiyyətin formlşmsının bu cür cəhətlərinin nəzərə lınmsı zəruridir. Bşq sözlə, insnı hissə-hissə dyil, bir şəxsiyyət kimi tm hlınd tərbiyə tmək lzımdır.
Məktəb yşı dövründə şəxsiyyətin formlşmsının psixoloji şərtləri
Tərbiyədən söhbət çrkən biz birinci növbədə məktəbli şəxsiyyətinin formlşmsı hqqınd düşünürük. Bşq sözlə, məktəbin və müəllimin imknlrı dirəsində, şəxsiyyətin formlşmsı pdqoji psixologiyd ən zəruri məsələ kimi qrşıd durur. Hələ məktəb yşının ilk günlərindən tərbiyə işinin düzgün qurulmmsı, pdqoji bxımsızlığın hökm sürməsi şgird şəxsiyyətində rzu olunmyn kyfiyyətlərin formlşmsın gətirib çıxrır. Bu cür mənfi kyfiyyətləri rdn qldırmq isə ynidəntərbiyə işi tələb dir ki, bu d əvvəlcədən yni kyfiyyətləri formlşdırmqdn qt-qt çətindir.
Hər şydən əvvəl nəzərə lmq lzımdır ki, tərbiyə böyükməkdə oln nəslin şəxsiyyətinin formlşmsı prossinin idrə olunmsındn ibrətdir.
On görə də bu pross özünün psixoloji mxnizminə mlikdir. Bu mxnizmi nəzərə lmdn tərbiyə işində müvəffəqiyyət qznılcğı brədə düşünmək olmz. Burd birinci növbədə tərbiyə prossinin mliyyətini təşkil dən və psixoloji nöqtyi-nəzərdən bir-birilə bğlı oln şğıdkı cəhətlərə diqqət ytirmək lzım gəlir: tərbiyə olunn və tərbiyə dənin xüsusiyyətləri, onlrın qrşılıqlı münsibətləri, tərbiyənin məqsədi, tərbiyə prossində istifdə olunn yollr. Məhz bun görə də tərbiyə prossini düzgün idrə də bilmək üçün həmin cəhətlərin hər birinin xüsusiyyəti nəzərə lınmlıdır. Ylnız bu zmn tərbiyə prossində şəxsiyyətin tələbtlrı, mrq və mylləri, dünygörüşü, əqidə və idllrı, qbiliyyət və xrktri lzımi şəkildə formlşdırıl bilər.
Tərbiyə prossində biz dim inkişf dən, kyfiyyətcə dəyişən uşqlrl işləməli oluruq. Tərbiyə olunn həmin uşqlr özlərinin şəxsiyyətlərinin psixoloji xüsusiyyətlərinə, tələbt və motivlərinə görə bir-birlərindən fərqlənirlər. yrı-yrı yş dövrlərində bu fərqlər müxtəlifləşir və özünəməxsus tərbiyəvi iş tələb dir. On görə də tərbiyə prossində müvəffəqiyyət qznmq üçün birinci növbədə tərbiyə olunnlrın yş və fərdi xüsusiyyətlərini öyrənmək və nəzərə lmq lzımdır. Məhz bun görə də hələ vxtilə pdqoji psixologiynın bnisi K.D.Uşinski insnı hərtərəfli tərbiyə tmək üçün onu hərtərəfli öyrənməyi tövsiyyə dirdi.
Görkəmli psixoloq S.L.Rubnştyn göstərir ki uşqlrı tərbiyə də-də və öyrədə-öyrədə öyrənmək lzımdır ki, onlrı öyrənə-öyrənə tərbiyə dək və öyrədək. Məhz bun görə müəllim və tərbiyəçi hər hnsı bir tərbiyəvi tədbiri həyt kçirməzdən əvvəl tərbiyə tdiyi şgirdin xüsusiyyətlərini şkr çıxrtmlı, tərbiyəvi tədbiri həyt kçirməzdən əvvəl tərbiyə tdiyi şgirdin xüsusiyyətlərini şkr çıxrtmlı, tərbiyəvi tədbiri on müvfiq şəkildə tətbiq tməyə çlışmlıdır.
Tərbiyə psixologiysı shəsində tədqiqt prn psixoloqlr blə bir qənətə gəlmişlər ki, şgird şəxsiyyətinin təşəkkülündə həlldici yri təkcə onlrın fəliyyətinin düzgün təşkili, şgirdlərin əxlqi dvrnış təcrübələri toplmlrı tutmur, yni zmnd burd düzgün əxlqi dvrnış motivlərinin tərbiyə dilməsi də mühüm rol oynyır. Bu bxımdn, şgirdlərin tələbt shəsinin öyrənilməsi mühüm əhəmiyyətə mlikdir. Çox vxt şgirdin dvrnışındkı bu və y digər cəhət onun tələbtı ilə bğlı olur. Bir motiv kimi tələbtlr şgirdin dvrnışını şərtləndirir. Burdn tərbiyə prossində psixoloji cəhətdən diqqəti cəlb dən və nəzərə lınmsı zəruri oln bir tələb - şgirdin dvrnışın qiymət vrərkən onun motivini müəyyənləşdirmək tələbi mydn çıxır. Psixoloqlrın tədqiqtlrı sübut tmişdir ki, motivdən sılı olrq yni fəliyyət nəticəsində şgirdlərdə müxtəlif əxlqi kyfiyyətlər formlş bilər. Məs: bir şgird öz yoldşının düzgün olmyn hərəkəti hqqınd sinif rəhbərinə xəbər vrir. Şgirdi bun vdr dən, bşq sözlə onun bu cür hərəkətinin motivi müxtəlif ol bilər. Ol bilsin ki, şgird öz yoldşını bu vəziyyətdən çıxrmq, on kömək tmək məqsədilə sinif rəhbərindən kömək gözləyir. Yxud sinif rəhbərinin ynınd özünü ucltmq, onun nüfuzunu qznmq üçün bu cür hərəkət dir, lkin ol bilsin ki, şgird öz yoldşındn qiss lmq üçün bu yolu tutur.
Tərbiyə prossində müvəffəqiyyət qznmq üçün təkcə şgirdlərin yş və fərdi xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi və nəzərə lınmsı kifyət dyildir. Burd tərbiyəvi tədbirin tətbiq dildiyi konkrt şəritin nəzərə lınmsı da həlldici əhəmiyyətə mlikdir. dətən konkrt şərit nəzərə lınmdn tətbiq olunn, şblon tərbiyəvi tədbir istənilən nəticəni vrmir, bəzən hətt mənfi təsir göstərir. Tərbiyəvi tədbir o zmn dh səmərəli rol oynyır ki, burd müəllimin pdqoji təxəyyülü iştirk tsin. Blə olduqd müəllim konkrt şəritdən sılı olrq tətbiq tdiyi tədbirin nə kimi nəticə vrəcəyini qbqcdn görə bilir.
Ədəbiyyat siyahısı:
1. Bayramov Ə.S. Əlizadə Ə.Ə. Psixologiya. Bakı.2003
2. Həmzəyev M.Ə. Pedaqoji psixologiya. Bakı.1991.
3. Məmmədov A. Təlimin psixoloji əsasları. Bakı.1993
4. Əlizadə Ə.Ə. Müasir Azərbaycan məktəbinin psixoloji problemləri. Bakı.1998
5. Həmzəyev M.Ə. Yaş və pedaqoji psixologiya məsələləri. Bakı.2003
Əgər səhv aşkar etmisinizsə bu məlumatın yerləşdirən Shahnaz Qurbanova ilə əlaqə yaradın
Xəbəri yerləşdirən: Shahnaz Qurbanova Baxıxılıb: 10022 Əlavə edilib: 28 2009  

, Qonaq, .

Sorğu
Saytın işləməsini qiymətləndirin.

Çox gözəldir.
Pis deyildir.
Yaxşıdır...Amma...
Bir neçə dəyişikliklər olmalıdır.
Belədə...


Təqvim
«     2018    »
 12345
6789101112
13141516171819
20212223242526
2728293031 

Dost saytlar
{friend}

Arxiv
 
 
Vuqar
 Copyright 2009-2013 www.psixologiya.net design by OldNick