Ana səhifə Qaydalar Haqqımızda Qeydiyyat Statistika
 
Menyu


Populyar xəbərlər

Sayğac


Bax: TƏFƏKKÜR VƏ TƏƏYYÜL (mühazirə mətni)
  • 80
TƏFƏKKÜR VƏ TƏƏYYÜL
1. Təfəkkürün psilji mhiyyəti
2. Təfəkkürün frmlrı
3. Təfəkkürün növləri və prssləri
4. Təfəkkür və məsələ həlli
5. Ağlın keyfiyyətləri
6. Təxəyyül haqqında anlayış
7. Təxəyyülün növləri
8. Təəyyül və yrdıcılıq
1-ci sual. Duyğu və qvryış səviyyəsində cisim və hdisələrin mhiyyətinə vrmq, nlr rsındkı ən ümumi, vcib və zəruri cəhətləri əks tdirmək mümkün lmur. Yud əksər hllrd bu cür əməliyyt prmq əlvrişli lmur. n görə də cisim və hdisələrin mhiyyətinə vrmq, nlr rsındkı ümumi, zəruri əlqələri tpmq, əməliyyt prmq bşq bir psii prssin yrnmsın səbəb lur. Bu isə təfəkkür prssidir. Təfəkkür cisim və hdisələrin, nlr rsındkı əlqə və sılılıqlrın ümumiləşmiş və vsitəli iniksındn ibrət ln psii prssdir.
Təfəkkürün duyğu və qvryışdn fərqi ndn ibrətdir ki, duyğu və qvryış bilvsitə iniksdır. Təfəkkür isə vsitəli iniksdır.
Təfəkkür və şüurun ümumi cəhəti ndn ibrətdir ki, hər ikisi bynin məhsuludur, vrlığı əks tdirir. Fərqləndirici cəhəti ndn ibrətdir ki, şüur idl iniks kimi ylnız və ylnız ictimi insn məsusdur. Şüur münsibətdə ln münsibətin iniksıdır.Təfəkkür dh qədim triə mlikdir. Təfəkkür vrlığın iniksının li səviyyəsidir. Təfəkkür byktiv vrlığın vsitəli, ümumiləşdirilmiş, nitqin köməyilə dh dəqiq iniksındn ibrətdir.
Təfəkkürün əss kyfiyyətləri şğıdkılrdır:
1. Təfəkkür byktiv vrlığın vsitəli iniksıdır. (cismin tmprtur ssələrinin təyin dilməsi)
2. Təfəkkür byktiv vrlığın ümumiləşmiş iniksıdır. (yrı-yrı hllrdn ümumi hl kçmək)
3. Təfəkkür digər psii prsslərdən fərqli lrq, vrlığın dh dəqiq, dh düzgün iniksıdır.
4. Təfəkkür byktiv vrlığın nitq vsitəsilə iniksıdır. Nitqsiz təfəkkür ydur. Təfəkkürsüz nitq vr.
Hər bir psii prss ntgntik inkişfd inkişf dinmiksın mlikdir. Blə ki, təfəkkür də digər psii prsslər kimi fərdi inkişf mlikdir. Təfəkkürün inkişfı hqqınd mütəlif ynşmlr vr. Isvçrəli Jn Pij qyd dir ki, təfəkkür öz inkişfınd 4 əss mərhələni kçir. I snsmtr hissi hərəki mərhələdir. Bu mərhələdə təfəkkürün inkişfı əssən nitqin inkişfı ilə prll gtməyə bşlyır. yrı-yrı hərəkətlər vsitəsilə uşq fikirləşməyə bşlyır. II əməliyytlrqədərki mərhələ dlnır. Bu mərhələdə dmək lr ki, uşq müəyyən əməliyytlr bşlyır. Burd nitqlə təfəkkürün inkişfı fərqlənir. Nitq təfəkkürü üstələyir. III knkrt əməliyytlr mərhələsidir. Burd uşq bir qədər mücərrəd düşünməyə bşlyır. IV frml əməliyyt mərhələsidir ki, insn bstrkt düşünməyi öyrənir.



Təfəkkürün xarakterik xüsusiyyətlərindən biri də onun nitqlə əlaqədə, vəhdətdə olmasıdır. İnsan daim sözlər əsasında fikirləşir. Həm nitqin, həm də təfəkkürün əsasınə ikinci siqnal sistemi təşkil edir. Lakin nitq təfəkkür prosesinin özü deyil.
2-ci sual. Təfəkkürün 3 frmsı vrdır: məfhum, hökm, əqli nəticə və y istidll.
Cisim və hdisələrin ümumi və mühüm ln əlmətlərin iniksın məfhum dyilir. Ümumi, knkrt, fərdi və mücərrəd məfhumlr vr. Müəyyən cisim və hdisələr qrupunun ümumi və mühüm əlmətlərini əks tdirməsi ümumi məfhum dlnır. Məs, tələbə, müəllim, şgird və s. Grçək cisimlərin mühüm əlmətlərinin iniksı knkrt məfhum dlnır (dəftər, kitb və s.). yrı-yrı cisim və hdisələrin ümdə üsusiyyətlərinin əksi fərdi məfhumdur (məs, dhi şir Fizuli, Mskv və s.). Mücərrəd məfhum isə cisim və hdisələrin kyfiyyət və ssələrinin nun özündən təcrid dilib, müstəqil surətdə düşünülməsidir (məs, şbətlik, yşılıq, bədbətlik və s.)
Cisim və hdisələrin rsınd müəyyən əlqə və münsibətin lub-lmmsını iqrr və inkr dən təfəkkür frmsın hökm dyilir. Ümumi, üsusi və fərdi hökmlər vrdır. Bütün blıqlr üzür ümumi, bəzi blıqlr yırtıcıdır üsusi, bu blıq ç gözəldir fərdi hökmdür. Hökmlər iqrri və inkri lur. Məs, təfəkkür və təəyyül insn məsusdur iqrri, hyvnlrd şüur ydur inkri hökdür. Cisimdə hər hnsı bir sifətin iqrr və inkr dilməsinin səciyyəsinə görə şərti, təqsimi və qəti hökmlər vrdır.
Hər hansı bir fikrin həqiqiliyi hökmdə söylənilmiş şərtlərdən asılıdırsa, bu, şərti hökm adlanır.
Təqsimi hökmlərdə hər hansı cismə aid olan bir neçə xüsusiyyətlər iqrar və ya inkar edilir.
Hökm cisimdə bu və ya başqa əlamətin olduğunu şərtsiz, danışıqsız iqrar və ya inkar edirsə, o, qəti hökm adlanır.
Bir nçə hökmdən bir nəticənin çırılmsı istidll və y əqli nəticə dlnır. Əqli nəticənin 3 növü vrdır: induktiv əqli nəticə (induksiy), dduktiv əqli nəticə (dduksiy) və təşbih. Induksiy bir nçə fərdi hökmdən bir ümumi nəticənin çırılmsıdır. üsusidən ümumiyə gdən əqli nəticədir. Dduksiy ümumidən üsusiyə gdən əqli nəticədir. Təşbih isə bir hökmdən bir nəticənin çırılmsıdır. üsusidən üsusiyə gdən əqli nəticədir.
3-cü sual. Təfəkkür prsslərinə təhlil, tərkib, müqyisə, ümumiləşdirmə, knkrtləşdirmə və təsnift dildir. Təhlil cismi və y hdisəni fikrən hissələrə yırmğ dyilir, yəni lmntləri prçlmq. Təhlil rl l da bilər, lmy d bilər. Tərkib bu hissləri fikrən birləşdirməkdən ibarətdir. Cisim və hdisələr rsınd şr və fərqli cəhətləri fikrən müəyyənləşdirməkdən ibrət ln əməliyyt müqyisə dyilir. Müqyisə zmnı cisim və hdisələr qrşılaşdırılır, nlr rsındkı ümumi və fərqli cəhətlər tpılır. Cisim və hdisələr rlarındkı mühüm əlmət və ssələrinə görə birləşdirməkdən ibrət ln əməliyyt ümumiləşdirmə dyilir. Ümumiləşdirmə 3 istiqmətdə lur:
1. Ümumi və mühüm əlmətlər ümumiləşdirilir (myvə, tərəvəz, mşə və s.).
2. Ümumi və mühüm münsibətlər ümumiləşdirilir (hündür, lçq və s.)
3. Təlim ümumiləşdirmələridir (tzis, pln və s.)
Konkretləşdirmə müəyyən ümumi müddəaya aid olan xüsusi halları fikrən müəyənləşdirməkdən ibarətdir.
Cisim və hdisələrin ümumi və şr cəhətlərini müəyyənləşdirilib, nlrı fikrən hər hnsı qruplr, dəstəyə, növə yrılmsı əməliyytı təsnift dlnır (məs, rdlılr, sürünənlər, quşlr).
Təfəkkürün növlərinə dildir: əyni əməli təfəkkür, əyni brzlı təfəkkür, tniki təfəkkür, mücərrəd təfəkkür, bədii təfəkkür, dilktik təfəkkür, məntiqi təfəkkür.
Əyni-əməli təfəkkür 3 yşın qədər uşqlrd üstünlük təşkil dir. Təfəkkürün bu növü ən ç bilvsitə təsir dən cisim və hdisələrin dərk dilməsi ilə əlqədrdır, yəni əşylr üzərində prktik fəliyyətlə bğlıdır.
Əyni-brzlı təfəkkür brzlı mtril istind dir. Bu hld cisim və hdisənin qvryış və təsəvvür surətləri təhlil dilir, müqyisədən kçirilir.
Tniki təfəkkür tniki məsələlərin həllinə yönəlir və bu shədə yüksək göstəricilərə nil lmğ imkn yrdır.
Mücərrəd təfəkkür zmnı fikri fəliyyət əssən ümumi və mücərrəf məfhumlr istind dir.
Əməli təfəkkür əməli məsələlərin həlli ilə əlqədr ln təfəkkürdür.
Bədii təfəkkür vrlığı brzlı surətdə əks tdirməklə bğlı ln təfəkkürdür.
Dilktik təfəkkür ictimi və təbiət hdisələrini dim inkişf dərək dəyişmə prssində əks tdirən təfəkkürdür.
Məntiqi təfəkkür byktiv grçəkliyin qnunuyğun əlqələrinin düzgün iniks tdirilməsi ilə əlqədr ln təfəkkürdür.
4-cü sual. Təfəkkür məqsədyönlü idrak prosesidir. Təfəkkür o zaman fəaliyyətə gəlir ki, insanın qarşısına yeni problem, yeni sual və ya məsələ çıxır, qarşıya onları başa düşmək, mahiyyətini açmaq və ya həll etmək məqsədi qoyulur. Yəni insanın qarşısına yeni məsələ çıxanda, yeni məqsəd qoyulanda, həm də məlum qayda və üsullar onu onu həll etməyəyaramaqdıqda təfəkkürün fəaliyyəti güclənir.
Məsələnin həlli üçün o, ilk növbədə qəbul edilməli, anlaşılmalıdır.
Anlama fikri məsələ həllində mühüm mərhələ kimi çıxış edir. Belə ki, insan cisim və hadisələri sadəcə qavramır, həmçinin onların mahiyyətini müəyyənləşdirməyə çalışır. Əgər o, buna nail olursa, deməli, həmin obyekti anlayır. Cisim və hadisəni anlama onların səbəbini, nəticəsini, əmələgəlmə xüsusiyyətlərini, mühüm əlamətlərini, müəyyən cisimlır qrupuna aid olmasını müəyənləşdirmək deməkdir.
Anlama vasitəsiz və vasitəli olur. Vasitəsiz anlamanın əsasında məlum və naməlum cisim və hadisələr arasında əlaqə yaratmaqdan ibarət olan tanıma durur. Vasitəli anlama daha mürəkkəbdir. Çünki o qabaqcadan düşünməyə istinad edir.
Hər bir məsələnin həllində zəruri şərtlərdən biri də məlumla məchul arasındakı əlaqə və asılılığın dərk edilməsidir.
Məsələnin həllində müəyyən fərziyyələrin irəli sürülməsi və onların yoxlanılması mühüm cəhətdir.
5-ci sual. Ağlın keyfiyyətləri hər şeydən əvvəl təfəkkürün müxtəlif növlərinin inkişaf səviyyəsi və bir-birilə çulğaşmasının xüsusiyyətləri ilə bağlıdır. Ağlın keyfiyyətlərinə ağlın müstəqilliyi, tənqidiliyi, çevikliyi, genişliyi, dəqiqliyi, fikrin surəti daxildir. Ağlın müstəqilliyi insanın bilik və təcrübəsinə əsasən cisim və hadisələrin mühüm əlamət və xüsusiyyətlərinin, əlaqə və münasibətlərinin qanunauyğunluqlarının başa düşülməsində, yeni məsələlər irəli sürüb onları həll etməsində və biliklərini tətbiq etmə bavarığında özünü göstərir.
Ağlın tənqidiliyi onun müstəqilliyi ilə bağlı olub insanın a) dərk olunan fikirləri, faktları, fərziyyələri, eləcə də fikir və rəyləri ölçüb biçməsində b) idrak obyektlərindəki səhv və uyğunsuzluqları axtarıb tapmasında v) bunların səbəblərinin araşdırılmasında ifadə olunur. Ağlın tənqidiliyinə malik olan insanlar öz fikirlərini dönə-dönə yoxlayır, öz fikirlərinə tənqidi surətdə yanaşırlar.
Geniş ağla malik olan adamlar müxtəlif bilik sahələrində yaradıcı surətdə düşünməyə qadir olmuşlar. Ağlın dərinliyi məsələlərin mahiyyətini, hər bir hadisəni törədən səbəbləri müəyyənləşdirməkdə, problemi hərtərəfli anlamaqda, hadisələrin mənşəyini düzgün müəyyənləşdirməkdə ifadə olunur. Ağlın çevikliyi- insanlar həyat təcrübəsi boyu müxtəlif məsələlərlə, problemlərlə rastlaşır, onları müəyyən üsullarla həll edir. Bu halda insanlar müxtəlif tərzdə hərəkət edirlər. Bir çox insanlar bu vaxt məsələni həll edə-edə yeni yol və vasitələr taparaq məsələni həll edirlər. Bu ağlın çevikliyi ilə əlaqədardır.
Fikrin surəti də mühüm keyfiyyət olub insanın həll etdyi məsələyə verdiyi son cavabın müddəti ilə təyin edilir. Fikrin məntiqiliyi insanın ardıcıl əsaslı və düzgün düşünməsində ifadə olunur.
6-cı sual. Təfəkkür və təəyyül rsınd əlqə, hər ikisinin yni brz yrtması, fərq isə təfəkkürün idy, təəyyülün isə həmin idynın brz kçməsidir.
Təəyyül nədir?
1. Triən mövcud lmuş, bizim qvrdığımız byktlərin surətini yrdırıq.
2. Indi mövcud ln byktlərin surətini yrdırıq.
3. Hər bir dm gələcəyin surətini yrdır. Hər bir dm özünü gələcəkdə görür.
4. Hç bir zmn mövcud lmmış, mövcud lmsı mümkün lmyn byktlərin surətini yrtmq.
Kçmiş qvryış mtrillrının ynidən işlənməsi syəsində yni surətlərin yrdılmsındn ibrət ln psii prssə təəyyül dyilir. Təəyyül surətlərinin yrdnd şişirtmələrdən dh ç istifdə lunur: kyfiyyət və kəmiyyət şişirtmələri. Kyfiyyət tibrilə şişirtməyə məs, əjdh yın qbğını tutdu. Təəyyül surətlərində istifdə lunn üsullrdn biri də kiçiltmədir. Məs, cırtdn.
Təxəyyül də bütün psixi hadisələr kimi xarici aləmin inikasıdır. Bununla birlikdə, təxəyyülün özünə aid xüsusiyyətləri də var. Təxəyyül prossesində insan xarici aləmdə bilavasitə olmayan yeni surətlər yaradır. Lakin insan təxyyül prosesində nə qədər yeni surətlər yaratsa da heç bir şeyi özündən artırmır,yeni surətin ayrı-ayrı əlamət və ünsürlərini ancaq həyatdan götürür.
7-ci sual. Təəyyülün iki növü vrdır: pssiv və ktiv təəyyül.
Insn bəzən lə şylər fikirləşir ki, nlrı həyt kçirmir və yud d həyt kçirmək qyri-mümkün lur. Blə təəyyül pssiv təəyyül dlnır. Pssiv təəyyülə iddir: üly və əyl. üly niyyətlidir. üly zmnı insn mütəlif surətlər yrdır, nlrı gözünün qrşısınd cnlndırıb şhllnır. Lkin nlrın həyt kçirməsi mümkün deyil. əyl isə niyyətsizdir. əyl zmnı insn rzu diləcək gələcəyin surətlərini yrdır.
ktiv təəyyülə iddir: bərpdici və yrdıcı təəyyül.
byktin çrtyj, nt, əritə və s. əssınd yrdıln surətinə bərpdici təəyyül dyilir.
Fəliyyətin rijinl və dəyərli məhsullrınd rllşdırn yni surətlərin müstəqil yrdılmsı yrdıcı təəyyül dlnır.
8-ci sual. Yrdıcılıq nədir? Psilgiy lmini yrdıcılıq 2 cəhətdən mrqlndırır: bir tərəfdən yni surətlərin yrdılmsı prsssul rktr dşıyır, digər tərəfdən təəyyül yrdıcılıq prssində bir qbiliyyət kimi frmlşır, yəni şəsiyyətin fərdi-psilji üsusiyyətlərindən biri kimi mydn çıır. Psilgiyd yrdıcılıq prssi mütəlif istiqmətlərdə öyrənilir. I istiqmət limlərin, yzıcılrın, bəstəkrlrın, rəssmlrın yrı-yrı əsərlərin yrdılmsın id fikirlərin öyrənilməsindən ibrətdir. II istiqmət hər bir rəssm, yzıcı, bəstəkr müəyyən bir əsər üzərində işləyərkən mütəlif istiqmətlərdə yrdıcılıq işi prır. Məs, bəstəkr müəyyən bir musiqini bir nçə vrintd yzır.
Təəyyülün üsusiyyətlərini ydınlşdırmq üçün bu tədqiqtlr üsusi əhəmiyyətə mlik ln nəticələr çırmğ imkn vrir. nlrdn bəzilərini qyd dək:
1. Yrdıcılıq mürəkkəb prssdir.hər hansı bir surətin yaradılmasında müxtəlif psixi proseslər (qavrayış, hafizə, təfəkkür, təxəyyül, nitq, hisslər və s.) iştirak edir. Lakin onların içərisində təxəyyül xüsusi yer tutur.
2. Təəyyül fəliyyət prssində frmlşır. O, özünün quruluşuna görə fəaliyyətin struktur xüsusuiyyətlərini əks etdirir.
3. Yrdıcılıq prssində insnd özünüktullşdırm tələbtı frmlşır. Yaradıcı insanlar həmişə bu məsələyə diqqət vermişlər, əməksevərliyin yaradıcı fəaliyyət sahəsində də böyük əhəmiyyətə malik olduğunu xüsusilə qeyd etmişlər.
4. Bütün psii prsslər şəsiyyət rktri dşıyır. İnsanın öz şəxsiyyətini yaratdığı surətlər vasitəsilə ifadə etməsi üçün ən optimal şərait məhz yaradıcılıq prosesində əmələ gəlir.
Əgər səhv aşkar etmisinizsə bu məlumatın yerləşdirən Shahnaz Qurbanova ilə əlaqə yaradın
Xəbəri yerləşdirən: Shahnaz Qurbanova Baxıxılıb: 6252 Əlavə edilib: 28 2009  

#1 Müəllif: Mirruzi (22 2009 13:00)


Qrup: Istifadəçi
Size cox tewekkul edirem.
ICQ:

#2 Müəllif: sevdaya_bir_addim (27 2010 21:47)


Qrup: Istifadəçi
cox sag olun minnetdaram
ICQ:

, Qonaq, .

Sorğu
Saytın işləməsini qiymətləndirin.

Çox gözəldir.
Pis deyildir.
Yaxşıdır...Amma...
Bir neçə dəyişikliklər olmalıdır.
Belədə...


Təqvim
«     2018    »
 123
45678910
11121314151617
18192021222324
252627282930 

Dost saytlar
{friend}

Arxiv
 
 
Vuqar
 Copyright 2009-2013 www.psixologiya.net design by OldNick