Ana səhifə Qaydalar Haqqımızda Qeydiyyat Statistika
 
Menyu


Populyar xəbərlər

Sayğac


Bax: SNSR PRSPTİV PRSSLƏR
  • 100
SNSR PRSPTİV PRSSLƏR
(BDU-nun Psixologiya kafedrasının əməkdaşları)


1. Duyğular haqqında ümumi məlumat
2. Duyğuların növləri və onların xarakteristikası
3. Duyğuların ümumi qanunauyğunluqları
4. Qavrayış haqqında ümumi məlumat
5. Qavrayışın üsusiyyətləri
6. Qavrayışın növləri
Duyğular fəlsəfə, təbiət lmləri, psilgiya və digər lmlərin ümumi prblmidir. Duyğular haqqında ilk təlimlər fəlsəfi biliklər çərçivəsində lmuşdur. Insan duyğularının qanunauyğunluqları və mənbələrinin öyrənilməsi ilkin laraq təliət lmlərinin, astrnmiya və fizikanın tərkibində lmuşdur. I əsrin əvvəllərindən tibarən isə duyğuların lmi tədqiqi fizikadan fizilgiyaya və psilgiyaya kçir.
Duyğular bizim ətraf mühit və öz daili mühitimiz, bədənimiz haqqında lan bütün biliklərimizin əsas mənbəyini təşkil dir. Ətraf aləmin bütün təzahürlərini, rəngləri, səsləri, dadı və s. biz duyğular vasitəsilə əks tdiririk. Bu yganə kanaldır ki, buradan ətraf aləmdəki təzahürlər və rqanizmin daili vəziyyəti haqqında infrmasiyalar byinə gdib çatır və insana ətraf aləmdə bələdləşməyə şarait yaradır. Insan üçün ətraf aləm haqqında daima məlumat almaq zəruridir.
Duyğular indiki anda hiss üzvlərimizə təsir dən cisim və hadisələrin ayrı-ayrı kyfiyyət və assələrin byində inikası lan ən sadə psii prssdir.
Duyğular adkvat, müvafiq qıcıqlandırıcıların inikas frmasıdır. Psixologiyada duyğu dedikdə ən bəsit idrak forması nəzərdə tutulur, insan onun köməyi ilə varlığı əks etdirir, başqa sözlə varlığın dərk olunması duyğulardan başlayır.
Duyğular həmişə müəyyən emosional boyaya malik olur. Məsələn, yaşıl rəng insanı sakitləşdirir,qırmızı rəng coşdurur və s. Yaxud iki eyni hecmli yeşiyin biri ağ, digəri qara rənglənmişsə ağ qaraya nisbətən adama daha yüngül gəlir.
Duyğuların insan həyatında rolu əvəzolunmazdır. Bunu başa düşmək üçün aşagıdakılara diqqət yetirmək kifayətdir:
1. Hər şeydən əvvəl duyğular idrakın əsasını təşkil edir. Gerçək aləm haqqında məlumatı duyğular vasitəsilə əldə edirik. Duyğulardan kənarda heç bir idrak prossesi yoxdur.
2. Duyğular təkcə bizim biliklərimizin mənbəyi deyil, həm də hiss və emosiyalarımızın mənbəyidir.
Duyğuların 2 cür təsnifatı var:
1. Anatmik təsnifat (Şrrinqtn)
2. Gntik təsnifat (ingilis nvrlqu d)
Anatmik təsnifata görə duyğuların 3 növünü müəyyən dirlər:
1. kstrrsptiv duyğular
2. Intrrsptiv duyğular
3. Prprirsptiv duyğular
kstrrsptiv duyğular. nların rsptrları bədənin səthində yrləşir, arici aləmdə lan cisim və hadisələrin assələrini əks tdirirlər. Görmə, şitmə, iybilmə, dadbilmə və dəri duyğuları da bu qrupa daildir. kstrrsptrları 2 qrupa bölmək lar: kntakt və distant rsptrlar. Tunma, dadbilmə kntakt, şitmə, görmə, iybilmə distant duyğulardır.
Görmə duyğusu sayəsində biz cisimlərin forma və rəngini, ölçüsünü, həcmini, məsafəsini dərk edirik. Bu duyğu rənglərin və işığın inikasından ibarətdir. Görmə duyğularının reseptorları gözün torlu qişasında yerləşir. Burada iki cür hüceyrələr: çöpcüklər və kolbacıqlar mövcüddur. Çöpcüklər işığı, kolbacıqlar isə rəngləri duyma orqanıdır. Çöpcüklər pozulduqda toyuq korluğu, kolbacıqlar pozulduqda isə yarasa korluğu baş verir.
şitmə duyğularının qıcıqlayıcısı mütəlif uzunluğa malik səs dalğalarıdır. Insanın şitmə analizatru saniyədə 16-dan 20 000 hers (hers səs əmələ gətirən dalğaların tezliyinin fiziki ölçü vahididir) tzliyə malik lan səs dalağalarını əhatə dir. şitmə duyğuları səsin hündürlüyünü, gurluğunu və tmbrini əks tdirir. Insanların səsləri tmbrinə görə bir-birindən fərqlənir. Bütün şitmə duyğuları nitqi, musiqi səslərini və səs küylərini əks tdirir. nların da hüdudu var. Blə ki, ç səs-küy sinir-sistmini pzur, insanda əsəbilik və yrğunluq yaradır.
Dadbilmə duyğusunun qıcıqlandırıcıları rqanizm tərəfindən qəbul dilən qida maddələrinin kimyəvi assəsidir. Bu mənada dad nəinki iylə əlaqədardır, həmçinin ç vat nunla ümumi inikas prdmtinə malik lur. Əgər inikas prdmtinə görə yəni qida maddələrinin kimyəvi tərkibinə görə daha ç iybilmə ilə əlaqədardırsa, inikasın üsusiyyətlərinə görə dəri duyğuları ilə, digər tərəfdən isə daili duyğularla əlaqədardır. Bizim dadbilmə duyğumuz 4 əsas duyğudan: şirin, turş, duzlu və acıdan ibarətdir.
Iybilmə havada həll lmuş kimyəvi maddələri inikas tdirir. İybilmə duyğusunun reseptoru burun boşluğunun yuxarısında yerləşir. Bu hissədə yerləşən hüceyrələr müxtəlif iylərə qarşı çox həssas olur.
Dəri duyğuları xarici aləm cisimlərinin bir sıra xassələrinin əks etdirir. Dəri duyğuları üç yerə ayrılır: toxunma, temperatur, ağrı duyğuları.
İntrrsptiv duyğular rqanizmin daili prsslərinin vəziyyəti haqqında siqnal vrir və mədə-bağırsaq divarlarından, ürək və qan-damar sistmindən və s. rqanlarından gələn infrmasiyaları byinə ötürür. Bu qrup duyğular ən qədim və lmntar duyğunu təşkil dir. Bu duyğuların rsptr aparatı göstərilən rqanların divarlarına səpələnmiş frmadadır. İntrrsptiv duyğuların təsnifatını nların yrləşdiyi daili rqanlara və nların təsnifatına görə aparırlar. İntrrsptiv duyğulara əsasən aclıq, susuzluq, tələbatların ödənilməsi və ya ödənilməməsi ilə bağlı duyğular daildir.
Prprirsptiv duyğuların rsptrları ynaq və əzələlərdə yrləşir, bədənimizin hərəkəti və vəziyyəti haqqında bizə məlumat vrir. Hərəki və müvazinət duyğuları bu qrupa aiddir.
Duyğuların gntik təsnifatına əsasən duyğular primitiv - prtpatik və mürəkkəb pikritik duyğulara bölünür. Prtpatik yunanca prts- ilkin, pats- yaşantı dməkdir. Prtpatik duyğular ddikdə, duyğuların lə qədim frmaları nəzərdə tutulur. pikritik duyğular ddikdə, duyğuların daha ali növləri başa düşülür. Məs, görmə.
Bundan əlavə duyğuların intrmdal və qyri-spsifik növünü də ayırd dirlər. Intrmdal duyğular müəyyən duyğular arasında lub və buraya htizaz, kəskin iy, kəskin dad, ağrı misal la bilər. htizaz duyğuları kar və krlarda inkişaf dib. Adi hallarda şitmə duyğuları 1 saniyədə 20-30 rəqsdən 20-30 min rəqsə qədər lan aralıqdakı dalğaları tuta bilir. Lakin bundan aşağı tzlikli rəqsləri də məs, 10-15 rəqs də qəbul dilə bilər. Blə rəqslər şitmə üzvü ilə y sümüklə qəbul dilir. Həmin səslərin qəbulu ilə bağlı duyğular htizaz duyğuları adlanır.
Duyğuların qyri-spsifik növü. Bura fthəssaslıq aiddir. Yəni əlin dərisi və barmaqların ucu ilə rənglərin fərqləndirilməsi dməkdir. Bu təzahür ətraflı surətdə rus psilqu Lntyv tərəfindən təsvir dilmişdir. Duyğuların qyri-spsifik növünə həmçinin məsafə hissini də aid dirlər. Bu cür məsafə hissi krlarda qarşılarında lan manəni duymağa kömək dir.
Duyğuların növləri təkcə özlərinin spsifik üsusiyyətləri ilə fərqlənmir, həm də nların hamısı üçün ümumi lan assələrə malikdir. Blə assələrə kyfiyyət, intnsivlik, davamlılıq və məkan lkallığını aid tmək lar. Kyfiyyət mövcud duyğunu başqa duyğu növlərindən fərqləndirən və həmin duyğu növü hüdudunda variasiya dən başlıca üsusiyyətdir. Məs. şitmə duyğuları hündürlüyünə, tmbrinə və gurluğuna görə, görmə duyğuları dyumluluğuna və s. görə fərqlənir. Duyğuların intnsivliyi nun kəmiyyət araktristikası lub, təsir dən qıcıqlandırıcıların qüvvəsi və rsptrun funksinal vəziyyəti ilə müəyyən dilir. Duyğuların davamlılığı nun zaman araktristikasından ibarətdir. Duyğulara aid olan qanunauyğunluqlardan biri də həssaslıq və onun ölçülməsi məsələsidir. Həssaslıq analizatorun duyma qabiliyyətidir. Həssaslığın iki növü var: mütləq və fəqrləndirmə həssaslığı. Bunlar duyğunun mütləq və fərqləndirmə həddləri ilə ölçülür.
Hər cür qıcıqlandırıcı duyğu əmələ gətirə bilmir. Duyğu yatmaq üçün qıcıqlandırıcı minimal intnsivliyə malik lmalıdır. Qıcıqlandırıcının bu minimal intnsivliyi aşağı mütləq hədd adlanır. Ən zəif qıcıqlayıcını duyma qabiliyyəti mütləq həssaslıq adlanır. Mütləq həssaslıqla duyğunun aşağı mütləq həddi tərs mütənasibdir. =1/P; burada Ż - mətləq həssaslıq, P isə mütləq hədd kəmiyyətidir.
Mütləq həssaslığın aşağı duyğu həddi ilə yanaşı, yuarı duyğu həddi də vardır. Hələ təsir dən ən yüksək qıcıq qüvvəsinə və ya kəmiyyətinə həssaslığın yuarı mütləq həddi dyilir. Istər aşağı, istərsə də yuarı mütləq hədd kəmiyyəti mütəlif şərtlərdən insan fəaliyyətinin araktrindən və yaşından, rsptrun funksinal vəziyyətindən, qıcıqlanmanın qüvvəsindən və davamlılığından asılı laraq dəyişir.
Eynicinsli qıcıqlandırıcıların qüvvələri arasındakı güclə duyulan ən az fərqə duyğunun fərqləndirmə həddi deyilir.
Eynicinsli qıcıqlar arasındakı ən az fərqi duyma qabiliyyətinə fərqləndirmə həssaslığı deyilir.
Duyğunun özünəməsus psifizili qanunauyğunluqları vardır.
Müəyyən qıcıqlandırıcının hər hansı hissə uzun müddət fasiləsiz laraq təsir göstərməsi nəticəsində həssaslığın dəyişməsi adaptasiya adlanır.
Analizatrların qarşılıqlı təsiri və mümarisələr nəticəsində həssaslığın artmasına snsibilizasiya dyilir. Lat. snsibilis hissiyatlı dməkdir. məs, limn kimi turş və s.
Qıcıqlandırıcının bir analizatra təsiri nəticəsində başqa analizatr üçün səciyyəvi lan duyğunun əmələ gəlməsinə sinstziya dyilir. Sinstziya duyğuların mütəlif növlərində müşahidə lunur. Ən ç görmə şitmə sinstziyasına rast gəlmək lar. Bu zaman səs qıcıqlandırıcılarının təsiri altında subyktdə görmə surətləri yaranır.
Duyğu ilə qavrayış bir-birilə sı surətdə bağlıdır. Hər ikisi byktiv rallığın hiss rqanlarına təsiri nəticəsində hissi inikasıdır. Lakin qavrayış bu və ya digər prdmtin və ya təzahürün hissi şəkildə dərk lunmasıdır. Duyğu isə hər hansı bir ayrılıqda götürülmüş kyfiyyətin inikasıdır. Duyğu və qavrayış üçün ümumi cəhət ndan ibarətdir ki, cisim və hadisələr bilavasitə hiss üzvlərinə təsir dir. Hər ikisi ral grçəkliyin inikasıdır. Istər duyğu, istərsə də qavrayış prssində analizatrun fəallıq halına gəlməsi zəruridir. Analizatr 3 hissədən ibarətdir: arici qıcığı qəbul dən səth rsptr, affrnt və ffrnt sinirlər, analizatrun byin nahiyyəsi.
Qavrayış hiss üzvlərinə bilavasitə təsir dən cisim və hadisələrin bütün əlamət və assələrin bütövlükdə inikasından ibarət lan idrak prssidir.
Qavrayış surətləri öz təbiəti etibarilə çoxmodallı olur, belə ki, onlar bir neçə analizatorun birgə fəlaliyyəti sayəsində baş verir. Çünki qavrayışın əsasında analizator arası əlaqə, müxtəlif analizatorlar arasında yaranan əlaqə durur. Məsələn, görmə analizatoru cisimlərin səs və ya temperatur xüsusiyyətlərini əks etdirə bilməz. Odur ki, ayrı-ayrı analizatorlar bu və ya digər cismin hər hansı bir keyfiyyətini əks etdirir. Deməli, duyğu surətlərində cismin yalnız müəyyən keyfiyyətləri əks olunur. Qavrayış surəti isə onun tam bir predmet olduğunu əks etdirir.
Qavrayışın bir sıra spsifik üsusiyyətləri vardır: qavrayışın əşyaviliyi, tamlığı, sabitliyi, sçiciliyi, mənalılığı, apprspsiya.
Qavrayışın əşyaviliyi obyektləşdirmə aktında ifadə olunur. Yəni biz ayrı-ayrı əlamətlərini duyduğumuz cisim yaxud hadisəni aləmdə mövcud olan cisimlər, hadisələr qrupuna aid edirik, xarici aləmdən alınan məlumatları həmin aləmin özünə aid edir və onu əks etdiririk. Qavrayışın əşyaviliyi anadangəlmə keyfiyyət deyil. O, həyat fəaliyyəti prossesində lamisə və hərəkət duyğularının görmə duyğusuna qoşulması nəticəsində formalaşır.
Qavrayışın sabitliyi brazın qavranılmasının fiziki şəraitdən qyri-asılılığını ifadə dir. Bu isə özünü qavranılan brazın sabitliyində göstərir. Prdmtdən hiss rqanlarına gələn siqnallar daima dəyişsə də nların rəngi, frması və ölçüsü bizim tərəfimizdən sabit qavranılır.
Qavrayışın strukturluğu və ya tamlığı bu araktristika qavrayışı kyfiyyət baımından duyğudan fərqləndirir. Yəni əgər duyğuda prdmt və ya təzahürün ayrı-ayrı üsusiyyətləri əks lunursa qavrayış tam bir brazdır. Bu cür tam brazın yaranması üçün ayrı-ayrı lmntləri tam strukturda qruplaşmasını təmin dən müəyyən faktrlar labüddür:
1. Yaınlıq amili
2. Yaşı frma amili
3. Həmcinslik amili.
Qavrayışın mənalılığı qavrayışı mənalandırmaq, prdmti müəyyən prdmtlər sinfinə aid tmək dməkdir.
Qavrayışın sçiciliyi bizi əhatə dən külli miqdarda qıcıqlandırıcılardan məhz bizə lazım lanının sçilməsidir. Qavrayışın sçiciliyi daili və arici amillərlə əlaqədar lur. arici amillərə aşağıdakılar aiddir:
- intnsivlik (siqnalın gücü);
- təkrarlanma
- kntrast
- hərəkət
Qavrayış prssində hərəkət dən prdmtlər daha ç diqqəti cəlb dir, nəinki statik prdmtlər.
- ynilik insan qavrayışı yni təzahür və prdmtlərə daha həssasdır.
- tanışlıq əgər hansısa bir təzahür və hadisə bizə tanışdırsa, nu ümumi qıcıqlandırıcı kütləsindən ayırmaq və qavramaq daha asandır.
Qavrayışın insan psii həyatının məzmunundan, şəsiyyətindən, kçmiş təcrübəsindən asılılığı apprspsiya adlanır. Bu trmin Lybnits tərəfindən irəli sürülmüşdür. Apprspsiya insan qavrayışını fəallaşdırır. Blə ki, insan hər hansı cismi, hadisəni qavrayarkən na müəyyən münasibət bəsləyir.
Qavrayış bir neçə nöqteyi-nəzərdən təsnif olunur:
1. Qavrayış prossesində hansı analizatorun üstün rol oynamasına görə
2. Qavranılan obyektin, başqa sözlə materiyanın mövcüdluq formasına görə
3. Qarşıda məqsədin olub-olmamasına görə
Birinci bölgüyə əsasən qavrayışın sadə növlərini görmə, şitmə, iybilmə, dadbilmə və s.ayırd dirlər. Adətən, qavrayış bir sıra analizatrun qarşılıqlı təsirinin nəticəsidir. Qavrayışın bu mütəlif növləri təmiz halda dmək lar ki, nadir halda rast gəlinir. Adətən, nlar bir-birinə kmbinə lunaraq mürəkkəb qavrayış növləri əmələ gətirirlər. Qavrayışın təsnifatının digərinin əsasında matrianın mövcudluq frmaları durur. Bu təsnifata uyğun laraq zamanın, məkanın və hərəkətin qavranılmasını aid dirlər.
Məkan qavrayışı cisimlərin məkan münasibətlərinin inikası lub, insanın ətraf mühitə bələdləşməsinin zəruri şərtidir. na görə ki, bütün cisimlər və hadisələr məkan və zaman dailində mövcud lur. Məkanın qavranılmasında əsasən görmə analizatru iştirak dir. Ümumən məkan qavrayışları grçəkliyin cisimlərinin məkan münasibətlərini düzgün əks tdirir. Bəzən mütəlif səbəblərdən asılı laraq cisimlər təhrif lunmuş vəziyyətdə əks tdirilə bilər. Bu da iki amildən asılıdır: 1) cisimlərin əhatə dairəsindən; 2) analizatrların sağlamlıq vəziyyətindən. Cisimlərin blə təhrif lunmuş şəkildə qavranılması illüziya adlanır. İllüziyalar mütəlif analizatrların fəaliyyətində müşahidə lunur. Əsasən də görmə qavrayışlarında daha ç nəzərə çarpır.
Zaman qavrayışı grçəkliyin hadisələrinin byktiv müddətinin, sürətinin və ardıcıllığının inikasından ibarətdir. Zaman qavrayışı byktiv grçəkliyi əks tdirməklə insana ətraf mühitə bələdləşmək imkanı vrir.
Hərəkət qavrayışı cismin istiqamətinin, sürətinin inikasıdır. Hərəkət qavrayışı cismin yrdəyişmə sürətindən, uzaqlığından, həmçinin müşahidəçinin özünün məkanda hərəkətindən asılıdır. Yəni bu byktlərin məkanda tutduğu vəziyyətin dəyişməsini əks tdirir. Ç yavaş və ya ç sürətlə hərəkət dən cisimləri qavraya bilmirik. Hərəkətlərin qavranılması görmə, şitmə və hərəkət analizatrlarının birgə fəaliyyəti sayəsində baş vrir.
Ümumən məkan qavrayışları grçəkliyin cisimlərinin məkan münasibət-lərini düzgün əks tdirir. Bəzən mütəlif səbəblərdən asılı laraq cisimlər təhrif lunmuş vəziyyətdə əks tdirilə bilər. Bu da iki amildən asılıdır: 1) cisimlərin əhatə dairəsindən; 2) analizatrların sağlamlıq vəziyyətindən. Cisimlərin blə təhrif lunmuş şəkildə qavranılması illüziya adlanır. Illüziyalar mütəlif analizatrların fəaliyyətində müşahidə lunur. Əsasən də görmə qavrayışlarında daha ç nəzərə çarpır.
Qarşıda məqsədin olub-olmamasından asılı olaraq qavrayışın iki növü mövcuddur:
1. qeyri-ixtiyari qavrayış
2. ixtiyari qavrayış
Qarşıya xüsusi məqsəd qoymadan hər hansı bir obyektin qavranılmasına qeyri-ixtiyarı qavrayış deyilir.
Qarşıya qoyulmuş məqsədə müvafiq olaraq bir obyekti başqalarından ayıraraq qavradıqda baş verən inikas prosesinə ixtiyari qavrayış deyilir.

Əgər səhv aşkar etmisinizsə bu məlumatın yerləşdirən Fuad Bayramov ilə əlaqə yaradın
Xəbəri yerləşdirən: Fuad Bayramov Baxıxılıb: 2371 Əlavə edilib: 27 2010  

#1 Müəllif: DiyaneHuseynova (28 2010 00:11)


Qrup: Admin
tesekkurler
ICQ:

#2 Müəllif: psixoloq-api (28 2010 00:56)


Qrup: Istifadəçi
saqolun amma bunuda kecmisik
ICQ: 11111111111111111

, Qonaq, .

Sorğu
Saytın işləməsini qiymətləndirin.

Çox gözəldir.
Pis deyildir.
Yaxşıdır...Amma...
Bir neçə dəyişikliklər olmalıdır.
Belədə...


Təqvim
«     2018    »
 1234
567891011
12131415161718
19202122232425
262728 

Dost saytlar
{friend}

Arxiv
 
 
Vuqar
 Copyright 2009-2013 www.psixologiya.net design by OldNick